Serbian English French German Italian Russian Spanish
   

Činjenica je da arhivisti i istoričari u svetu, ali i u našim zemljama nisu oduvek prepoznavali fotografiju kao primarni istorijski izvor. Nekonvencionalna ili neknjižna građa, kako se naziva, fotografija nikada nije imala primarno mesto ali je čuvana kao jednako vredna. Fotografski snimci prikupljani su pod istim kriterijumima kao i druga arhivska građa. Tokom sređivanja građe, fotografije bi se uklanjale iz zbirki pisanih dokumentata i stavljale u posebne zbirke.

Fotografije kao arhivska građa sadrže jedinstvenu dokumentarnu informaciju, iako su često unutar mnogih arhiva imale sekundarni status. Porastom interesa za njih, kao istorijskom dokumentacijom, utvrđen je nedostatak informativnih sredstava bez kojih je pretraživanje trajalo daleko duže. Dobri načini obrade fotografije daju joj priliku da zauzme zasluženo svoje mesto među izvorima informacija.

 

STANDARDI ZA SREĐIVANJE  FOTODOKUMENTACIJE

            U proteklih nekoliko meseci vršeno je istraživanje o načinima sređivanja, čuvanja i rukovanju fotodokumentacijom u analognom i digitalnom obliku. Nakon konsultacija sa radnicima više institucija poput Matice srpske, Arhiva Vojvodine, Istorijskog arhiva grada Novog Sada, Istorijskog arhiva Zrenjanin, Muzeja Vojvodine, Muzeja grada Novog Sada, Narodne biblioteke Srbije, Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Novog Sada, Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kultute kao i sa urednicima fotografije i fotoreporterima u štampanim medijima poput „Dnevnik-a“ i „Blic-a“, došlo se do zaključka da na nivou države ne postoje ujednačena pravila, bilo da je u pitanju analogna ili digitalna fotografija, odnosno standardi po kojima se vrši arhiviranje fotodokumentacije. Osobe zadužene na ovim poslovima uglavnom se oslanjaju na proizvoljne načine klasifikacije, kategorizacije i arhiviranja, a koje su najpogodnije za svaku ustanovu pojedinačno. U Zrenjaninu je formitan „Arhiv fotografije“, čija je osnovna aktivnost digitalizacija fotografske građe i stvaranje jedinstvene, javne baze podataka. Bez obzira na nedostatak jedinstvenog sistema u čuvanju zbirki fotografija, digitalizaciji i načinima trajnog čuvanja, primećeno je da u poslednjih nekoliko godina sve više institucija radi na ovim poslovima.

            Kada je u pitanju zaštita analogne fotografije postoji jasno uputstvo. Jedino koje postoji je Uputstvo o čuvanju i obradi zbirke fotografija (doneto od strane Arhivskog veća Arhiva Srbije 29. januara 1971. godine, objavljenom u Arhivskom glasniku iste godne). Kada su u pitanju međunarodni standardi, odličan primer obrade i sređivanja fotografije vrši se u Državnom arhivu Osijek u skladu su sa ISAD(G) (General International Standards Archival Description). Državni arhiv u Osijeku analitički sređuje fotografije prema elementima opisa koji su sastavni deo računarskog programa za arhiviranje fotografijaSAPERION[2] koji koristi i Hrvatski državni arhiv u Zagrebu.

REČ DVE O PREDUZEĆU

Javno vodoprivredno preduzeće „Vode Vojvodine“ odgovorno je za upravljanje Hidrosistemom Dunav-Tisa-Dunav (u daljem tekstu HS DTD) koji je jedinstvena kanalska mreža koja povezuje tokove reka Dunava i Tise kroz Vojvodinu i predstavlja hidrotehnički sistem za odvodnjavanje unutrašnjih voda, navodnjavanje, odbranu od poplava, snabdevanje vodom, odvođenje upotrebljenih voda, plovidbu, turizam, ribarstvo…

HS DTD sa prirodnim i delimično rekonstruisanim vodotocima ima 960km od čega je plovno 600km. Svojom mrežom povezuje 80 vojvođanskih naselja. U okviru sistema postoji 28 ustava, 21 prevodnica, 129 mostova, 168 crpnih stanica i veliki broj drugih objekata za različite namene. Na izradi dokumentacije za izgradnju HS DTD radilo je 400 inženjera koji su uradili 1300 elaborata na 135.000 stranica i napravili preko 35.000 grafičkih crteža. Celokupna tehnička dokumentacija, registraturski materijal i fotodokumentacija nalazi se u Dokumentacionom centru „Nikola Mirkov“. Ime je dobio po idejnom tvorcu HS DTD i smešten je u dvorcu Macibanji –Karačonji u Sremskoj Kamenici.

Fotodokumentacija JVP “Vode Vojvodine”      

Fotodokumentacija JVP “Vode Vojvodine” svedoči o višedecenijskim radovima na izgradnji i održavanju HS DTD-a. Do pre par godina fotodokumentacija JVP “Vode Vojvodine” nalazila se u potpuno nesređenom stanju i čuvana je u potpuno neodgovarajućim uslovima. Nije postojala nikakva evidencija o količini, sadržaju i korišćenju analogne fotodokumentacije. Digitalne fotografije nalazile su se na CD/DVD –ovima ili personalnim računarima, takođe bez ikakvog uvida u količinu, sadržaj i korišćenje. Ogroman deo fotodokumentacije, uključujući negative, pozitive, dijapozitive ali i dobar deo digitalnih fotografija nije imao nikakvu oznaku koja bi dala informaciju ko, kada, gde i šta je snimio. Samo deo fotodokumentacije imao je pojedine oznake koje su davale informacije o objektu snimanja, datumu snimanja, autoru fotografije ili njegovoj vezi sa određenim negativom. Najviše podataka postoji na fotografijama koji su snimali inženjeri tokom izgradnje HS DTD-a.

Osim ovih podataka fotografije koje su lepljene u posebne albume imale su posebne. One su imale oznake iz kojih se vidi da je urađena određena osnovna kategorizacija i klasifikacija ali je problem u tome što veliki deo ovih albuma nije sačuvan do danas. Sa dve fotografije iz albuma sa oznakom “D – 1 Iz života direkcije DTD – Novi Sad” vidimo “Službu fotodokumentacije DTD” koji je snimio Jovan Perišić. Na fotografijama snimljenim 8. septembra 1965. godine nalaze se redaktor fotodokumentacije DTD Đ. Vismont i šef geodetske službe DTD D. Vojvodić kako dešifruju fotografije. U donjem delu fotografije upisane su oznake “65/1682”  i “65/1683” koje nose informaciju o vezi sa određenim negativom.

Ne ulazeći u razloge zbog čega je zatečena takva situacija, nakon konsultacija sa više osoba koji rade na sređivanju i obradi fotodokumentacije u svojim institucijama pristupilo se izradi Plana za sređivanje fotodokumentacije u Dokumentacionom centru “Nikola Mirkov”.

Prvi korak bilo je obezbeđivanje posebne prostorije i privremeni smeštaj analogne fotodokumentacije sa daljim ciljom uvida u njeno brojčano stanje. Obezbeđen je server za smeštaj digitalne fotografije i pohranjivanje digitalizovane analogne fotodokumentacije.

Drugi korak bio je izrada plana koji bi za rezultat dao uvid u fotodokumentaciju koja je nalazi na personalnim računarima radnika Preduzeća koji koriste službene fotoaparate i upoznavanje radnika sa uputsvom za privremeno čuvanje i dogovor o periodičnom sakupljanju fotodokumentacije.

U saradnji sa radnicima preduzeća izrađen je predlog za kategorizaciju i klasifikaciju zbirke fotografija. Razmotrena je mogućnost formiranja fotolaboratorije za pravilan tretman oštećene fotodokumentacije kao i izrada softvera. Preko njega bi osim radnika preduzeća putem interne računarske mreže i šira javnost mogla da svetskom internet mrežom biti informisana o postojanju i sadržaju, određenih delova fotodokumentacije.

Formiranje zbirke

            Koristeći Uputstvo o čuvanju i obradi zbirke fotografija i SEPIADES – Recommendations for cataloguing photographic collections izrađen je predlog za formiranje zbirke fotografija sa određenim brojem serija, podserija i načinom formiranja signature.

prilog-1

            U našem slučaju svaka fotografija imala bi jedinstvenu signaturu sastavljenu od brojeva i slova. Na primer: NM – 4 – 10 – 1 (NM – Nikola Mirkov;  4 – serija Ustave; 10 – podserija Ustava Žabalj II; 1 – prva fotografija u podseriji).

ODABIR ELEMENATA INVENTARNOG OPISA – SEPIADES

Istorija SEPIADES-a

European Commission on Preservation and Access (ECPA) je formirana kao neprofitna fondacija 1994. godine, razvijena i podržana od strane biblioteka, arhiva, muzeja i drugih institucija širom Evrope. Njen cilj je bio da osigura čuvanje publikovanih i dokumentovanih zapisa u svim formatima i omogući lak pristup kulturnoj i intelektualnoj baštini.

SEPIA (Safeguarding European Photographic Images for Access) je program koji za cilj ima definisanje uloge novih tehnologija u očuvanju  istorijskih fotografskih kolekcija. Program je trajao od 1999. do 2003. godine i bio je finansiran od strane Culture 2000 Programme of the European Union. Od 2004. godine funkcioniše kao nezavisni program koji organizuje treninge, javna dešavanja, istraživački rad i publikovanje. Institucije koje žele da učestvuju u aktivnostima su dobrodošle. SEPIA je okupila institucije koje imaju za cilj očuvanje i digitalizaciju fotografskih zbirki i žele da aktivno učestvuju u radu mreže.  Neke od institucija koje čine mrežu SEPIA projekta su: Nacionalna biblioteka Španije (Madrid), Kraljevska biblioteka Danske (Kopenhagen), Britanska biblioteka (London), Finski muzej fotografije (Helsinki), Holandski foto muzej (Roterdam)… Tu su i mnogobrojne likovne i naučne instituticije iz drugih zemalja poput: Švedske, Francuske, Poljske, Irske  i Nemačke.

SEPIADES (SEPIA Descripion Set) 

Ovaj projekat nudi mnogobrojne preporuke na koji način da se izvrši digitalizacija. Preporuke se odnose na odabir uređaja za digitalizaciju, uređenje radnog okruženja u kome će se odvijati ovaj proces, pripreme za digitalizaciju i rukovanje materijalom tokom digitalizacije, odabir medija na kojima će se trajno čuvati digitalizovani materijal, kao i štampanje digitalizovanih materijala. Svakako da ovaj projekat nudi i preporuke: u kojim uslovima trebaju da se čuvaju originali, načinu davanja informacija o instituciji u kojoj se nalaze zbirke, načinima forimaranja zbirke, njenom opisivanju i isto tako ništa manjem odabiru elemenata inventarnog opisa za svaku pojedinačnu fotografiju kao i open source softwer tool.

            Prema elementima opisa koje nam nudi SEPIA možemo saznati sledeće informacije o svakoj pojedinačnoj fotografiji. Za primer možemo uzeti fotografiju koja nam je već poznata.

prilog-2

Ova fotografija imala bi signaturu NM-1-4-191. Kao što smo videli, prvi broj bi označavao seriju „Direkcija“, drugi broj označavao bi podseriju „Iz života direkcije“ dok bi poslednji broj označavo da je stodevedesetprva fotografija u podseriji. Institucija koja je odgovorna za njen nastanak bilo bi JVP „Vode Vojvodine“ tj. nekadašnje preduzeće Dunav – Tisa – Dunav (DTD) a lokacija na kojoj bi se čuvao original je Dokumentacioni centar „Nikola Mirkov“. Iz naslova saznajemo da je u pitanju služba fotodokumentacije DTD –a, a iz opisa da redaktor fotodokumentacije DTD-a Đ. Vismont i šef geodetske službe DTD –a D. Vojvodić dešifruju fotografije. Autor fotografije je Jovan Perišić. Datum i mesto nastanka fotografije je 8. septembar 1965. godine u zgradi direkcije DTD u Novom Sadu na adresi Bulevar Maršala Tita 35 (danas Bulevar Mihajla Pupina). Imali bi oznaku da je u vezi sa negativom pod brojem 65/1683. Tu su nam i informacije o veličini pozitiva (9x6cm) i tako dalje. Nosilac  autorskih prava na fotografiju je JVP “Vode Vojvodine”.

ARHIV FOTOGRAFIJE – KRATAK OSVRT

Pomenuli smo Arhiv fotografije iz Zrenjanina. Moramo ga pomenuti još jednom kao veoma značajan projekat koji za cilj ima digitalizaciju fotografske građe i stvaranje jedinstvene baze podataka. Osim promocije kulturnog nasleđa ovaj Arhiv ima viziju društva u kome će fotografija biti prepoznata kao značajno kulturno nasleđe o kojem će se adekvatno i kontinuirano brinuti. Njegova misija je: stučno prikupljanje, digitalna prezervacija, arhiviranje i interdisciplinarni prostup fotografiji, stvaranje uslova za očuvanje i negovanje fotografije kao kulturnog i intelektualnog nasleđa grada Zrenjanina, banatske regije i šire.

SEPIADES daje jasna uputstva kako se pravilno unosi svaki elemenat inventarnog opisa. Često se dešava da se usvoji određen način obrade fotografije koji daje opise koji mogu biti nejasni, te proizvoljno tumačenje od strane trećih lica. Na primer, Arhiv fotografije u Zrenjaninu je nakon digitalizacije dao samo nekoliko elemenata inventarnog opisa koji su dati okvirno usled nedostatka informacija.

prilog-3

Fotograf je nepoznat, kao vremenska odrednica dat je 20. vek; godina: 1939; država: Srbija; mesto: Zrenjanin; tehnika nije navedena; izvor: fotografija; sadržaj: portret; dimenzije nisu navedene; u opisu stoji: Učenici kursa prve pomoći u Crvenom krstu u Zrenjaninu 1939. godine; vlasništvo: Kolekcija Istorijskog arhiva, Zrenjanin, Srbija; i registarski broj 100061. Prva stvar koja ovde upada u oči su elementi koji se odnose na državu i mesto nastanka fotografije. Pravilnijim opisom bila bi data napomena da je tadašnja država u toku nastanka fotografije bila Kraljevina Jugoslavija (koja je postojala pod tim imenom od  1929. do 1941. godine), a mesto nastanka Petrovgrad (kako se današnji Zrenjanin zvao u periodu od (1935. do 1941, odnosno od 1944. go 1946. godine).

Ono što bi mogao da predstavlja poseban napredak u digitalizaciji fotografije je skeniranje podloge na kojoj je fotografija zalepljena ili poleđine fotografije na kojoj se nalaze podaci koji mogu da daju više informacija o nastanku fotografije i njenom sadržaju koji nisu uneti u elemente opisa.  Pored ovoga, Arhiv fotografije nudi nam još nekoliko novina. Detaljno se bavi istorijom fotografije u Vojvodini ali i biografijama fotografa.

SNOWFLAKE – PAHULJICA

            Pahuljica je radno ime softvera koji bi u okvirima licence SEPIADES-a koristio njegov open source tools. Ovaj softver koji se posebno radi za zbirku fotografija JVP “Vode Vojvodine”, odnosno Dokumentacionog centra “Nikola Mirkov”, omogućio bi pregled određenog dela zbirke kao i unos elemenata inventarnog opisa. Razmatrana je i mogućnost unosa i posebnog pregleda “xmp” podataka koji nosi svaka digitalna fotografija (marka i model fotoaparata, tačno vreme snimanja, ekspoziciju, blendu, osetljivost, optiku, rezoluciju, itd). Zamišljen je tako da svako ko želi da pristupi pregledu i/ili korišćenju fotografija iz zbirke podnese zahtev za registracijom kao što svaki istraživač prilikom ulaska u arhiv, muzej ili biblioteku ostavlja svoje lične podatke, podnosi zahtev za istraživanjem i daje informaciju koja je svrha njegovog istraživanja. Ukoliko su ispunjeni ovi uslovi korisniku se od strane administratora odobrava pristup i pretraga digitalne zbirke. Kako je u toku izrada ovog softvera, zamišljeno je da pored svake fotografije koju je određeni istraživač koristio, bude i informacija: ko je, kada i u koje svrhe koristio pomenutu fotografiju. Takođe, prilikom svakog unosa fotografije u bazu podataka stajao bi i datum unosa, ime i prezime osobe koja je unela određenu fotografiju i elementi njenog inventarnog opisa. Nakon unosa postojala bi mogućnost da se ovi podaci prilagode štampanju u određenoj formi i na taj način fizički formira listić kartotečkog inventara zbirke fotografije, odnosno inventar u obliku knjige prema Uputstvu o čuvanju i obradi zbirke fotografija.

ZAKLJUČAK

            Fotografija kao takva predstavlja kulturno nasleđe koje se čuva kao blago koje nam govori o prošlom vremenu i ima svoju dokumentarnu i umetničku vrednost. Digitalizacija fotodokumentacije iz vremena pre pojave digitalnih fotoaparata ima nekoliko prednosti. Jedna od prednosti je njena dostupnost široj publici, ali ona najvažnija je da sačuva original od mogućih oštećenja prilikom rukovanja sa njim. Originalna fotografija ostaje sačuvana i pohranjena u depou, a manipuliše se samo njenom digitalizovanom formom.

            Digitalizacija je samo deo procesa. Selekcija fotografija za digitalizovanje bazirana je na razumevanju prirode i potencijala za njihovo korišćenje. Proces počinje planiranjem ciljeva, prioriteta, tehničkih zahteva, procedure i budućeg korišćenja. Čak i sa najboljom opremom za digitalnu fotografiju snimanje je sofisticirana aktivnost i ona ne može biti rutinski posao. Digitalizovane fotografije zahtevaju redovno održavanje i njihovo praćenje promenljivih kompjuterskih tehnologija. Digitalizacija zahteva odgovornost rada koji se sastoji od: umeća fotografisanja, upravljanja digitalizovanim snimcima i informacionim tehnologijama, konzervacijom, opisnih metoda i strategijom njihovog čuvanja. Prilikom svakog proces digitalizacije bitna je pažnja kojom se rukuje sa osetljivim materijalima kako bi se izbegla oštećenja na originalima.

            Kao što je cilj mikrofilmovanja zaštita arhivske građe, cilj digitalizacije ima zaštitu fotodokumentacije. Mikrofilmovanje prema Uputstvu o mikrofilmovanju arhivske građe, takođe doneto od strane Arhivskog veća pri Arhivu Srbije 1971, godine ima za cilj: zaštitu, dopunu, korišćenje i zamenu. U ovom slučaju digitalizacija bi, u Dokumentacionom centru „Nikola Mirkov“,  preuzela ulogu mikrofilmovanja. Označavala bi reprodukovanje arhivske građe, putem skenera i pohranjivanje na određeno mesto. Imalo bi istu osobinu mikrofilma, odnosno prikaz dokumenta sa ekstremno finim detaljima. Kao kod mikrofilmovanja cilj digitalizacije bi bio zaštita od ratnih razaranja, elementarnih nepogoda i mehaničko-tehničkih oštećenja. Digitalizovane bi bile zbirke shodno njihovom značaju i prema materijalnim i tehničkim mogućnostima. Planom digitalizacije bio bi određen redosled kojim će se vršiti digitalizacija zbirki, u celini ili delimično.

            Digitalizacija fotografija, kao i druge istorijske građe, zaslužuje posebnu pažnju jer predstavlja jednu on najvećih i najznačajnijih promena u arhivistici još od njenih početaka krajem XVIII veka. Savremeno društvo pred sebe je postavilo nove zadatke koji izlaze iz okvira delatnosti arhiva. Od uloge čuvanja arhivske građe, arhivima je pripala i dogovornost da zadovolji savremene interese kako društva u celini tako i interese pojedinca.

Kao i u prošlom tako i u vremenu koje dolazi,  fotodokumentacijom uvek će se služiti razni korisnici. Kao što danas imamo korisnike fotodokumentacije HS DTD-a koje su nastale pre 50 godina tako će i fotografije koje nastanu danas imati korisnike za mesec dana, godinu dana, deceniju. Da bi ona bila dostupna i pregledna kako danas tako i sutra, na obradi i zaštiti svake fotodokumentacije potrebna je veoma uska saradnja arhivističke i fotografske struke.

SUMMARY

Photo-documentation has always been, and will continue to be, used by different kinds of users. Photographs of HS DTD created 50 years ago are being used at present, just as today’s photos will be used in a month, year, or a decade. To make photo-documentation available and structured today and in the future, processing and protecting it requires a very close cooperation between archivists and photographers. A photograph represents a part of the cultural heritage kept as a treasure which speaks of past times and has a documentary and artistic value. One of the advantages of digitizing the photo-documentation is making it available to the general public. This is just a part of the process. Selecting photos to be digitized is based on understanding the nature and potential of their usage. The process starts by planning goals, priorities, technical requirements, procedures and intended usage. Digitized photographs require regular care and follow-up of the changing computer technologies. They also require a level of responsibility consisting of photo shooting skills, digital imaging and IT management, conservation, descriptive methods and a storage strategy.

LITERATURA:

 

Arhiv fotografije

http://www.arhivfotografije.com

SEPIA

http://www.knaw.nl/ecpa/sepia

Preservation issues in digitizing historical photographs

http://www.ica.org/?lid=5668&bid=744

Rene van Horik, Permanent pixsels, Building blocks for longevity of digital surrogates of historical photographs, DANS studies in digital archiving 1, The Hague, 2005,

http://www.knaw.nl/Content/Internet_KNAW/publicaties/pdf/20051103.pdf

Edwin Klijn, Yola de Lusenet, IN THE PICTURE – European Commission on Preservation and Access Amsterdam, 2000

http://yoladelusenet.nl/publicaties/pdfs/picture.pdf

Kristin Aasbø, Isabel Ortega García, Anne Isomursu, Torsten Johansson,  SEPIADES – Recommendations for cataloguing photographic collections, Amsterdam, 2003

http://www.ica.org/7363/paag-resources/sepiades-recommendations-for-cataloguing-photographic-collections.html

Nada Čibej, Digitalizacija arhivske građe – zašto i kako?

http://www.arhivtk.com.ba/Prvi%20dio.pdf


[1] Dokumentacioni centar „Nikola Mirkov“ je izdvojeno odeljenje Javnog vodoprivrednog preduzeća „Vode Vojvodine“ (nekada preduzeća „Dunav – Tisa –Dunav“) gde se čuva tehnička dokumentacija, registraturski materijal i fotodokumentacija). Nadzor nad radom registarure vrši Arhiv Vojvodine.

[2] SAPERION je DMS (Document Managment Software) software predviđen za primenu u korporacijskom upravljanju dokumentacijom i dugotrajnom arhiviranju vrednih podataka.

Tekst ovog članka (bez priloga) objavljen je u publikaciji:

 Arhivska praksa, br. 15, Arhiv Tuzlanskog kantona, Tuzla, 2012, str. 373-380, 

 Оbjavljeno: 1. oktobra 2012.

   
© 2018 Arhivistika. Sva prava zadržana.
Joomla! je slobodan softver objavljen pod GNU General Public License.
© ARHIVISTIKA