Serbian English French German Italian Russian Spanish
   

Rad je objavljen u časopisu  "Arhivksa praksa", br. 19, Tuzla 2016.

Apstrakt:  Delatnost arhivskih biblioteka obuhvata nabavku, razmenu, stručnu obradu, čuvanje i zaštitu bibliotečke građe, kao i registraturskog materijala, kao relevantnog arhivskog dokumenta. Podrazumeva i izradu biltena, kataloga, bibliografija, elektronskih baza i drugih informacionih sredstava. Takođe, obuhvata i kreiranje elektronskih izvora informacija, pomoć korisnicima pri izboru i korišćenju građe, pripremu i organizaciju različitih kulturnih sadržaja, vođenje dokumentacije i statistike o korisnicima.

Ključne reči: Arhiv Srbije, registratura, arhivska knjiga, arhivska građa, edukacija, javnost, arhivske biblioteke, bibliotečka građa, biblioteka celina, hibridne biblioteke.

ROLE AND FUNCTION OF ARCHIVAL LIBRARY

EXPERIENCES OF THE ARCHIVE OF SERBIA

Abstract: Duty of archival libraries includes purchase, exehange, professional processing, preservation and protection of library and registration materials, as well as the relevant archival documents. It also includes the creation of newsletters, catalogs, bibliographies, electronic databases and other information resources. It also includes the creation of electronic information resources, helping customers in the selection and use of materials, preparation and organization of variours cultural materials, keep records and statistics about users.

Keywords: Archives of Serbia, institution, archive book, archive material, education, public, archival libraries, library material, library entirety, hybrid libraries.

Uvodne napomene

Delatnost arhivskih biblioteka obuhvata nabavku, razmenu, stručnu obradu, čuvanje i zaštitu bibliotečke građe, kao i registraturskog materijala, kao relevantnog arhivsko-bibliotečkog dokumenta, izradu biltena, kataloga, bibliografija, elektronskih baza i drugih informacionih sredstava, kao i kreiranje elektronskih izvora informacija, pomoć korisnicima pri izboru i korišćenju građe, priprema i organizacija različitih kulturnih sadržaja, vođenje dokumentacije i statistike o korisnicima. Arhivske biblioteke svojim delovanjem podstiču korišćenje literature kod stručne javnosti time što prate i dopunjuju arhivsku građu koju čuvaju njihove institucije u kojima one deluju. Zato bibliotečku građu čine svi jezički, slikovni i zvučni dokumenti, štampani ili u rukopisu, na lako prenosivom materijalu ili u elektronski čitljivom obliku koji su informativnog, naučnog, stručnog ili umetničkog sadržaja. Građa se u Biblioteci Arhiva Srbije po zakonu čuva u jednom, a po potrebi i u više primeraka i jednako je dostupna svim korisnicima.

Arhivska biblioteka - kognitivni i informativni značaj

Na osnovu pozitivnih propisa i Zakona o bibliotečko-informacionoj delatnosti prema sadržaju bibliotečko-informacione građe i izvora i prema profilu korisnika, u Republici Srbiji, biblioteke mogu da se razvrstaju na sledeće tipove: nacionalne, javne, školske, visokoškolske, univerzitetske, biblioteke naučnoistraživačkih instituta i ustanova, specijalne biblioteke, kao i informacioni centri pri drugim ustanovama, organizacijama i udruženjima. Specijalne biblioteke (po čl. 53 istog zakona) mogu biti obrazovane kao posebna organizaciona jedinica u državnim organima, organima teritorijalne autonomije i jedinica lokalne samouprave, u javnim službama, privrednim društvima, političkim organizacijama, verskim zajednicama, udruženjima i kod drugih pravnih i fizičkih lica. Prema tome, arhivske biblioteke su specijalne, stručne ili priručne biblioteke, koje sakupljaju, obrađuju, čuvaju i daju na korišćenje sav bibliotečko-informacioni materijal. U Biblioteci Arhiva Srbije sakupljaju se i čuvaju knjige, časopisi, novine, separati, službeni listovi, izveštaji, priručnici, stara i retka knjiga, šematizmi, zakoni, statistika, stenografske beleške, monografije, biografije, memoari, spomenice i sve što može da čini deo specijalne arhivske biblioteke. Ono što treba istaći da, kao važan segment u svojim fondovima, sakuplja arhivsku literaturu poput arhivističkih priručnika, leksikona i arhivskih rečnika, arhivskih inventara (sumarnih i analitičkih), popise predmeta, vodiče arhivske građe, popise arhivskih zbirki, kataloge i preglede fondova, objavljena dokumenta, zbornike arhivske građe i arhivističke časopise i da su oni poput drugih priručnika smešteni u kancelarijskom prostoru kao priručna stručna literatura. Iz tog razloga, arhivske se razlikuju od drugih biblioteka po tome što obezbeđuju detaljnije informacije iz oblasti arhivistike, arhivskih registratura i istorije u svim njenim segmentima (nacionalna, kulturna, vojna, društvena istorija, istorija umetnosti, religija etnologija, istorija prosvete, prava, privrede, ekonomije...).  

U arhivskim bibliotekama čuva se i građa koja dolazi iz registratura, a ne retko i same registrature imaju svoje priručne biblioteke koje se predaju arhivima i njihovim bibliotekama. Iz tog razloga registrature, kao stvaraoci arhivske građe, moraju da imaju izgrađenu svest o svom uticaju na kreiranje istorije. Kod preuzimanja registrature, ona građa koja dođe u arhivsku biblioteku odmah se inventariše, obrađuje, snimi, tehnički zaštiti i čuva, kako bi se obezbedila dostupnost stručnoj javnosti. Na osnovu tog materijala koji postaje deo arhivskih i bibliotečkoh fondova, izrađuju se informativna sredstva i katalozi koji omogićavaju korisnicima da lakše proučavaju arhivsku i bibliotečku građu. Arhivska biblioteka koja preuzme biblioteku iz registrature, poput biblioteke celine, ne sme da rasparčava zbirke, kolekcije i fondove bez utvrđenih uslova i saglasnosti registrature. Bilioteka Arhiva Srbije na taj način je preuzevši biblioteke iz svojih registratura zadržala biblioteku celinu protokola i stenografskih beležaka Kraljevine Srbije, državopisa i statistike Kraljevine Srbije i Kraljevine Jugoslavije, zbornika i zakona Kneževine i Kraljevine Srbije, školskih izveštaja Kraljevine Srbije i Kraljevine Jugoslavije, zadružnu biblioteku i dr. Arhivska biblioteka građu iz registrature može da ustupi radi izlaganja na organizovanim izložbama u zemlji i inostranstvu, ako drugačije nije određeno. Biblioteka Arhiva Srbije građu iz registrature daje na korišćenje onim korisnicima koji imaju dozvolu za istraživanje. Strani državljani mogu da koriste građu na osnovu posebne dozvole u skladu sa zakonom, koju odobrava nadležno ministarstvo u skladu sa međunarodnim ugovorima i sporazumima .

U specijalnoj – arhivskoj biblioteci, ne čeka se korisnik sa njegovim zahtevima, već se bibliotekar unapred obaveštava o postojanju novih informacija. Zato se biblioteke u arhivima smatraju vrstom informacionog pulta, koji korisnike usmerava, obaveštava i preporučuje. U našoj biblioteci kao vid informisanja korisnika primenjuje se unakrsni princip. Podaci o bibliotečkoj građi daju se iz lisnih kataloga (stručnog, imenskog, analitičkog i kataloga za serijske publikacije), kao i iz elektronske baze podataka koja je ustanovljena tokom revizije knjiga 2004-2005. godine. Često se korisnicima daju informacije preko umreženih elektronskih kataloga o postojanju knjige u drugim bibliotekama. Korišćenje fondova specijalnih biblioteka je ograničeno na određene korisničke grupe, zavisno od tipa organizacije u čijem sastavu je obrazovana, odnosno zavisno od specifičnog tipa korisnika. Korisnici koji posećiju arhivsku biblioteku, a samim tim i Biblioteku Arhiva Srbije, pripadaju usko stručnoj javnosti – istoričari, arhivisti, profesori, studenti, doktoranti, istraživači porodičnog porekla, kao i oni koji žele da ostvare određena građanska prava (npr. u skorije vreme aktuelan proces restitucije nepokretne imovine, rehabilitacije osuđenih u krivičnom postupku, dokumentacija vezana za radni staž zbog ostvarivanja prava na penziju). Iako specifičnost određuje vrstu korisnika koja posećuje Biblioteku Arhiva Srbije, kada se taj podatak pretoči u brojke, možemo istaći da ona ima jednu stalnu, zavidnu, frekvenciju korisnika.

Godina

2011.

2012.

2013.

2014.

2015.

Količina izdate bib. građe

2100

2405

2032

2229

1874

Broj korisnika

540

585

601

608

508

                               

Tabela 1. Frekvencija izdavanja bibliotečke građe i broj korisnika u poslednjih 5 godina u Biblioteci Arhiva Srbije

Da bi jedna arhivska biblioteka mogla da bude upisana u Registar biblioteka, treba da ima knjžni fond od najmanje 3000 jedinica. Biblioteka Arhiva Srbije danas broji preko 75000 knjiga, časopisa i novina, a nastala je upravo najvećim delom iz biblioteka čija se arhivska građa preuzimala iz registratura mnogih državnih institucija. Nad njom vrši nadzor nadležna matična biblioteka, tako što neposredno sarađuje i sprovodi smernice u radu, čiji je cilj da unapredi bibliotečku delatnost u jedan jedinstveno bibliotečko-informacioni sistem Republike Srbije. Smernice za specijalne biblioteke u Srbiji, sastavljene od strane stručne komisije predstavnika iz Narodne biblioteke Srbije, Biblioteke Matice Srpske, Bibliotekarskog društva Srbije i Zajednice matičnih biblioteka Srbije, usvojen 2010. godine, zalaže se za razvijanje i unapređivanje stručnog rada u specijalnim bibliotekama, kao i za intenzivniji uticaj na njihove osnivače radi poboljšanja svog stratusa i položaja .

Biblioteka je veoma dinamična služba u okviru arhiva. Ona zahteva neprekidan priliv nove građe, kako bi osigurala neprestanu aktuelnost i pouzdanost za naučno-istraživački rad. Svakako, arhivska biblioteka nabavku novih naslova treba da obavlja po godišnjem planu, bez obzira da li je u pitanju kupovina ili razmena publikacija. Nabavka novih publikacija dolazi i od poklona autora, izdavača, darodavaca, kao i putem obaveznog primerka – od autora koji su izdali knjigu na osnovu arhivske građe koju su istraživali ili sopstvena izdanja arhiva. Takođe, ne retko, knjige u arhivsku biblioteku dolaze i putem legata. U sledećoj tabeli prikazan je broj nabavljenih knjiga u poslednjih 5 godina. Podaci su preuzeti iz redovne statistike koja se vodi u Biblioteci Arhiva Srbije.

2011.

2012.

2013.

2014.

2015.

Ukupno nabavljeno

321

335

337

268

528

Kupovina

31

53

56

41

113

Razmena

149

179

154

77

236

Poklon

66

51

83

61

116

Obavezni primerak

75

52

65

45

63

                                                               

Tabela 2. Broj nabavljene bibliotečke građe u poslednjih 5 godina u Biblioteci Arhiva Srbije

Arhivska biblioteka dužna je da vodi brigu o zaštiti i čuvanju bibliotečke građe u skladu sa važećim propisima o zaštiti bibliotečke građe. Obezbeđuje propisane uslove čuvanja od požara, vlage, fizičkih, hemijskih, bioloških i drugih uzročnika koji mogu da dovedu do bilo kakvog oštećenja, otuđenja, uništenja ili zloupotrebe. Kada je reč o korišćenju i radnom vremenu, organ upravljanja osnivača donosi Pravilnik o radu arhivske biblioteke.

Svesni značaja biblioteka i bibliotekarskog poziva za obrazovanje, nauku i kulturu, za razmenu informacija i ideja, za očuvanje i doprinos razvoju civilizacije, u duhu načela ljudske i profesionalne etike, bibliotekari u Arhivu Srbije u radu primenjuju odnos prema korisniku zasnovan na pravu i poštovanju, bez obzira na rasnu, nacionalnu, versku, političku i klasnu pripadnost. Istovremeno štite pravo na privatnost, zalažu se za slobodan protok informacija i isključuju svaki oblik cenzure.

Arhivske biblioteke, kao javne kapije znanja, obezbeđuju nesmetan pristup raznovrsnim informacijama i predstavljaju pravi primer „hibridne biblioteke“. One podržavaju kontinuitet između konvencijalnih i digitalnih biblioteka zato što u njima informacije u papirnom, stoje ravnopravno sa informacijama u digitalnom obliku. One mire sve potrebe savremenog korisnika, pre svega istraživača koji stvara i kreira sliku, rekonstruiše prošlost i postavlja pitanja za budućnost. Iz tog razloga sve više postoji potreba da istraživači koji posećuju arhivsku biblioteku dostignu određen stepen informatičke pismenosti od čega zavisi rezultat istraživanja. U novoj digitalnoj eri sa svešću da je budućnost već počela, arhivske biblioteke su započele suštinski da se menjaju i da traže odgovore na nove potrebe kako im se ne bi desilo da postanu zastarele i ostanu bez korisnika. U skladu sa novim trendom gde korisnici na jedan „klik“ traže odgovore, arhivske biblioteke svoje informacije će morati da ponude na svim vrstama tehničkih uređaja – mikročitačima, računarima, mobilnim telefonima, kao i u vidu knjiga, časopisa, novina i rukom pisanog dokumenta. Svoje zapise iz klasičnih kataloga i inventara moraće da se ponude preko velikih i popularnih pretraživača. Arhivska biblioteka postaje medijateka (slika, zvuk, tekst) sa informacijama iz realnog vremena (ne samo prošlosti), tako da ona postaje mesto gde se ukrštaju informacije, a bibliotekar postaje inženjer informacija. „Hibridna“ arhivska biblioteka, da bi opstala pod Web nebom, mora da sagleda sve prednosti, mane i posledice starih i novih tendencija, da informacije koje nudi dobro ukombinuje, kako bi to bilo najproduktivnije za svakog pojedinačnog istraživača.

Zaključak

Veliki je značaj uključivanja arhivskih stručnjaka prilikom uređivanja kancelarijskog i arhivskog poslovanja u registraturama. Arhivska građa nastala kod stavaraoca pažnjom i brigom arhivskog stručnjaka, izvesno je, postaje i deo fonda nadležne arhivske institucije. S toga, o arhivskoj građi treba misliti pre nego što ona dobije ovu konotaciju, te aktivno raditi na valorizaciji i zaštiti još dok je ona registraturski materijal.

Biblioteka Arhiva Srbije profesionalno pristupa poslovima koje vodi, dajući prednost stručnoj literaturi i građi iz registratura. Inventari registraturske građe u mnogome olakšavaju korisnicima i skraćuju put u istraživanju. Preuzete biblioteke iz registratura često sa sobom nose veliku stručnu pomoć i bogate su informacijama koje veoma teško mogu da se pronađu na drugim mestima. Zbog toga arhivi zajedno sa svojim bibliotekama, u registraturama treba da razvijaju svest o njihovom značaju i putem edukacija arhivista da ih animiraju.

Summary:

It is very important to include archival experts to arrange and to edit documents and archival materials. Certainly, documents and archivals wich are created with attention and proffessional careness, become a part of the future archive's fund. Therefore, we need to treat documents as archival materials, before this historical connotation, as well as, continually work on archival valorization and protection.

There is a professional aprouch in Archives of Serbia Library which accenting experts literature and experience knowledge. Archival inventories are directly helpfull for users and for researches. Libraries – books and publics collected from institutions, are very usefull for professional topics and subjects. There are collected by archivists and experts, created from unique and rare informations. So, the main activity for an archivist and a librarian is to try to improve public education and professional awareness at all.   

 

   
© 2018 Arhivistika. Sva prava zadržana.
Joomla! je slobodan softver objavljen pod GNU General Public License.
© ARHIVISTIKA