Serbian English French German Italian Russian Spanish
   

 Rad je objavljen u časopisu "Arhivska praksa" br. 19, Tuzla 2016.

APSTRAKT: Ured za zaštitu jugoslovenske imovine u inostranstvu osnovan je pri Ministarstvu finansija FNRJ. Ova organizaciona povezanost Ureda sa Ministarstvom finansija, proistekla je iz karaktera rada Ureda, iz činjenice da su se poslovi Ureda za zaštitu jugoslovenske imovine u inostranstvu odražavali na priliv i odliv deviza. Iako je bio organizaciono povezan sa Ministarstvom finansija, Ured je kroz svoj rad stekao potrebnu samostalnost, te se kako u odnosu na domaće tako i na strane subjekte afirmisao kao samostalna ustanova.

 

KLJUČNE REČI: Zakon, Ured, imovina, međunarodni sporazumi, arhivska građa, obeštećenja

 

 

THE INFLUENCE OF ARRANGEMENT OF CURRENT MATERIALS AND RECORDS OF THE OFFICE FOR THE PROTECTION OF YUGOSLAV ASSETS ABROAD TO THE USER-DEFINED FUNCTION

ABSTRACT: The Office for the Protection of Yugoslav Assets Abroad has been established at the Ministry of Finance of FNRY. The organizational connection between the Office and  the Ministry of Finance, resulted from the nature of work of the Office, namely from the fact that the tasks of the Office for the Protection of Yugoslav Assets Abroad reflected the inflow and outflow of foreign exchange. Although it was organizationally connected with the Ministry of Finance, the Office through its work gained the necessary independence, and, in relation to domestic and to foreign entities, established itself as an independent institution.

KEY WORDS: law, the Office, property, international agreements, archival material, recompensation.

 

 

           

Posle završetka rata, kao i promena koje su usled rata  nastale kod nas, bilo je neophodno potrebno-kako u pravnom, tako i u administrativnom pogledu –usredsrediti na jednom mestu celokupnu zaštitu jugoslovenske imovine i imovinskih prava i interesa u inostranstvu do 9. maja 1945. godine. U tom cilju osnovan je Zakonom o zaštiti jugoslovenske imovine i imovinskih prava i interesa u inostranstvu, 4.2.1946. godine[1], Ured za zaštitu jugoslovenske imovine u inostranstvu (u daljem tekstu: Ured). Ured je osnovan pri Ministarstvu finansija FNRJ, a kasnije pri Saveznom državnom sekretarijatu za poslove opšte uprave i budžet.

            Zadaci Ureda određeni su navedenim Zakonom iz 1946. godine, kao i kasnijim rešenjima nadležnih rukovodilaca. Radi konkretizacije tih zadataka, kao i organizacije i poslovanja Ureda, na osnovu  Zakona, Ministar finansija FNRJ propisao je dva Pravilnika, i to:

            1. Pravilnik o izvršenju Zakona o zaštiti jugoslovenske imovine i imovinskih prava i interesa u inostranstvu od 18.10. 1946 godine[2].

            2. Pravilnik o organizaciji i poslovanju Ureda za zaštitu jugoslovenske imovine u inostranstvu[3].

            Ova tri propisa, Zakon i dva pravilnika, čine pozitivne propise, koji regulišu nadležnost i organizaciju Ureda, i na osnovu njih Ured vrši svoje zadatke.

   

            Ured za zaštitu jugoslovenske imovine u inostranstvu je trebao da reguliše prekinute finansijsko - ekonomske odnose sa inostranstvom zbog početka Drugog svetskog rata, zaštitu imovinskih prava fizičkih i pravnih lica jugoslovenskih državljana, kao i da pruži podatke i pomoć pri utvrđivanju statusa imovine stranih državljana. Posle Drugog svetskog rata kod nas, kao i u mnogim zemljama Istočne Evrope, došlo je do korenitih promena u društveno-političkom i privrednom sistemu, koje su se odnosile na agrarnu reformu, nacionalizaciju, konfiskaciju i dr. Te novouspostavljene okolnosti su zahtevale da se uspostave odnosi sa stranim zemljama i ta pitanja su regulisana razgovorima,  pregovorima i međunarodnim sporazumima.

           

Pregovori su se vodili o obeštećenju za preuzetu stranu imovinu. Inicijativa je podsticana od stranih zemalja koje su zahtevale i nudile određenu dokumentaciju o vlasništvu svojih građana. Posle pregovora dolazilo se do sporazuma koji su u većini slučajeva obuhvatali globalno obeštećenje imovine svih stranih državljana. Suština tumačenja Ureda, je bila da se ovim globalnim obeštećenjem Jugoslavija oslobađala svih pojedinačnih zahteva za naknadu za imovinu i za eventualno naknadno pronađenu imovinu.

Zakoni koje je primenjivao Ured u rešavanju nastalih potraživanja su:

1. Zakon o regulisanju predratnih obaveza[4];

            2. Zakon o konverziji državnih predratnih dugova i obaveza[5]

            3. Zakon o prelazu u državnu svojinu neprijateljske imovine i o sekvestraciji nad imovinom odsutnih lica[6];

4. Zakon o postupanju sa imovinom koju su sopstvenici morali napustiti u toku okupacije i imovinom koja im je oduzeta od strane okupatora i njegovih pomagača[7];

5. Zakon o amortizaciji obveznica 3% državnog  konvertovanog duga[8];

6. Zakon o određivanju naknada za potraživanja po osnovu socijalnog osiguranja nastala u inostranstvu[9].

Strana imovina pogođena restriktivnim merama u Jugoslaviji posle Drugog svetskog rata obeštećena je na osnovu međunarodnih sporazuma o globalnom i paušalnom obeštećenju ili kompezacionih sporazuma koji su zaključeni u periodu od 1947. do 1983.  godine. Zaključeno je 23 sporazuma sa 17 zemalja, s tim što je sa nekim zemljama zaključeno više sporazuma. Sa Sjedinjenim Američkim Državama zaključena su dva sporazuma, Italijom četiri sporazuma, Francuskom dva sporazuma i Švajcarskom dva sporazuma. Neki od ovih sporazuma zaključeni su uz trgovinske i platne sporazume       (Švajcarska); regulisanjem otvorenih finansijskih pitanja (ČSSR); protokolom sa konzorcijumom vlasnika imovine (Belgija); sporazumi koji se odnosi na pojedinačnog vlasnika (Čile); ali u najvećem broju oni sporazumi koji se donose na globalno obeštećenje fizičkih i pravnih lica (Austrija, Norveška, Danska, Švedska, Argentina, Holandija).

Opšta karakteristika zaključenih sporazuma je da su oni predviđali globalne sume obeštećenja koje nisu zavisile samo od vrednosti nacionalizovane imovine, već i od niza drugih okolnosti, političkih i ekonomskih pod kojima su pregovori vođeni.

Osnovna delatnost Ureda proteže se na dva područja:

- zaštita naše imovine u inostranstvu;

- likvidacija inostrane imovine u FNRJ na osnovu međunarodnih ugovora.

1.) Zaštita naše imovine u inostranstvu

To je po osnivanju bila jedina nadležnost Ureda. Pravilnikom je određeno da se ta zaštita odnosi samo na imovinu nastalu do 9. maja 1945 godine. Kasnije, posle 1948. godine, Uredu su data u nadležnost i potraživanja i obaveze prema zemljama Istočne Evrope[10], nastalih i posle 1945. godine. Osim toga, na Ured su preneta potraživanja i obaveze starih firmi i preduzeća koja su preuzele naša nova preduzeća saveznog i republičkog značaja. Ured je završavao i poslove zaštite interesa naših građana koji se zasnivaju na odnosima izazvanim ratom. Najzad, u ovu grupu poslova Ureda spadaju i ostavine u inostranstvu. Zaštita jugoslovenske imovine u inostranstvu sastoji se u regulisanju odnosa sa dužničkim zemljama, a zatim naplata i transfer naplaćenih iznosa.

U naplati potraživanja, Ured je nailazio na mnoge probleme:

a) Pravna legitimacija-Inostrani dužnici su postavljali zahteve da naloge za plaćanje postavljaju bivši vlasnici. Međutim, bilo je i slučajeva gde bivše vlasnike nije bilo moguće pronaći;

b) Odsustvo podataka i legitimacije;

c) Pronalaženje dužnika u inostranstvu-Usled rata, a i samim protokom vremena, nastale su velike promene u adresama, pa je bilo teško naći adrese dužnika;

Po zaključenju sporazuma sa određenom državom pristupilo se izvršenju tih sporazuma. Nadležni državni organi stranih država dostavili su pojedinačne, konkretne zahteve za proveru statusa imovine svojih državljana, a Ured je od nadležnih republičkih i opštinskih organa tražio odgovarajuću dokumentaciju kao što su: izveštaj o državljanstvu, izvodi iz zemljišnih knjiga sa istorijskim podacima, kao i podacima iz katastra, tehničke podatke za objekte, po potrebi ugovori o nasleđivanju, kupoprodaji i dr. Ti podaci su zatim dostavljani nadležnim organima stranih država.

U izvršenju međunarodnih sporazuma, bilo onih koji se odnose na našu imovinu u inostranstvu, bilo onih koji se odnose na preuzetu imovinu kod nas, Ured ima značajnu i delikatnu ulogu. S jedne strane, pod nepovoljnim uslovima usled nedostatka nužne dokumentacije ostvaruju se potraživanja koja bi se normalno smatrala izgubljenim, s druge strane, doprinosi jačanju fonda opšte narodne imovine. Taj rad zahteva visoko stručna i uporna istraživanja u zemlji i inostranstvu.

Sama klasifikacija arhivske građe urađena je onako kako je i sporazumi regulišu: naknadu i valutu (globalne sume), rok isplate i tranše, korisnike obeštećenja, koji se interesuju i obeštećuju, transfer obeštećenja, raspodelu naknade (po internim propisima države poverioca) i liberacionu klauzulu za državu SFRJ. To se nalazi u opštim dosijeima.

Naime zaključenjem ovih sporazuma Jugoslavija se oslobodila svih obaveza po ovom osnovu prema pravnim i fizičkim licima onih država sa kojima je sporazume zaključila, kao i licima čije je interese određena država zastupala, za svu tada poznatu i nepoznatu imovinu.

Pri sprovođenju ovih sporazuma nastajala je obimna arhivska građa koja sadrži precizne podatke o stranoj imovini, na primer: podaci o podnosiocima, izvodi iz zemljišnih knjiga, tehnički podaci, izveštaji o državljanstvu, kupoprodajni ugovori, ugovori o poklonu, rešenja o nasleđivanju i dr. Ta dokumentacija je dostavljana državama i omogućila im je da precizno utvrde obim i vrednost svakog pojedinačnog subjekta i isplate odgovarajuće naknade svojim državljanima. Arhivska građa čiji je stvaralac bio Ured sadržavala je predmete koji su se odnosili na veliki broj zemalja: Italija 27000 predmeta, Sjedinje Američke Države 3000 predmeta, i ostale zemlje oko 12000 predmeta. Pored ovih konkretnih predmeta formirani su i opšti dosijei za svaku zemlju posebno, kao i odgovarajuće registraturske knjige.

Arhivska građa Ureda složena je u fascikle i spremna za korišćenje, sa vidljivim spoljnim oznakama i dostupna Uredu za korišćenje i korisničku funkciju. Sama građa složena je i evidentirana kakav je i delokrug Ureda,  koji obuhvata:

I Poslove na naplati potraživanja

Poslove koji obuhvataju: naplatu naših potraživanja u inostranstvu; rad na obeštećenju žrtava vivo-eksperimenata; rad na ostvarivanju alimentacionih zahteva naših građana u inostranstvu; rad na realizovanju ostavina naših građana u inostranstvu i transferu ostavina inostranih građana iz Jugoslavije u inostarnstvo; rad na izdavanju deviznih odobrenja;

II Rad na izvršenju međunarodnih sporazuma

Ovaj rad obuhvata rad u komisijama, rad sa stranim ekspertima i druge poslove u izvršavanju međunarodnih sporazuma. Ovo je ujedno i najobuhvatniiji i najsloženiji rad.

III Rad na pripremi materijala i izradi elaborata za pregovore

Ovaj sektor rada Ureda je vrlo značajan. Znatan broj međunarodnih sporazuma imovinskoh karaktera koje je naša zemlja zaključila pripremljen je i stručno i profesionalno odrađen u Uredu.

IV Davanje pravnih mišljenja

Tokom svog poslovanja Ured se specijalizovao za pitanja strane imovine u Jugoslaviji i naše imovine i potraživanja u inostranstvu. Uredu su se veoma često obraćali mnogi naši organi i ustanove tražeći od Ureda načelna mišljenja i stavove o tim pitanjima. Stavovi i mišljenja koje je Ured davao su raznovrsna i ona su nekad načelne prirode, a nekad se odnose na konkretne pojedine slučajeve.

V Izrada propisa i uputstava

Ured je povremeno radio na izradi propisa i uputstava u vezi sa izvršenjem sporazuma zaključenim sa inostranim vladama.

 

  

Ured je donosio plan klasifikacionih oznaka za svaku godinu. Postojale su knjige evidencija koje su uredno vođene. Te knjige evidencija su: delovodni protokol i imenični registri po abecednom redu podnosioca. Postoje i kartoteke strane imovine grupisane po zemljama sa kojim su sklopljeni sporazumi, kao i kartoteke zemalja sa kojim nisu sklopljeni sporazumi. One su bile pomoćno, a često i osnovno sredstvo za pronalaženje određene imovine u slučaju kada podnosilac zahteva nije naveo ili kada je naveo samo neke podatke o imovini za koju traži utvrđivanje pravnog statusa.

S druge strane države poverioci sa navedenim međunarodnim sporazumima preuzele obavezu da izvrše raspodelu ostvarenog potraživanja na način koji same odrede svojim unutrašnjim propisima. Rokovi obeštećenja bili su uglavnom oko deset godina, sa izvesnim ostupanjima prema konkretnoj situaciji i visini obeštećenja (SAD[11] - odmah, Danska[12] i Norveška[13] sa rokom od 2 do 3 godine).

Način plaćanja je bio utvrđen putem fiksnih rata koje su isplaćivane iz budžeta federacije, kao i kombinovani sistem fiksnih rata sa prelevmanom, tj. odbijanjem izvesnog procenta od vrednosti našeg izvoza u odnosne zemlje. U izvršenju ovih sporazuma međunarodno-pravnu pomoć u vezi utvrđivanja pravnog statusa i procene nacionalizovane strane imovine, pružao je Ured.

Treba istaći da je dokumentacija Ureda imala veliku korisničku funkciju za subjekte kako domaće tako i za strane državljane u pogledu razrešenja i dostavljanja dokumentacije i podataka o njihovoj imovini koja je obuhvaćena međunarodnim sporazumima, kao i drugim pravima (ostavine, dugovi, ratna šteta, alimentacije i dr.).

Pored gore navedenog postupka provere statusa imovine po međunarodnim sporazumima sa državama, postojali su i mnogobrojni zahtevi stranih i domaćih fizičkih lica koji su tražili razjašnjenja utvrđivanja pravnog statusa neke imovine za koju su tvrdili da je njihovo vlasništvo, a Ured je uvidom u svoju arhivsku građu i u saradnji sa lokalnim organima vršio proveru njihovih navoda i o tome obaveštavao stranke. Tako da je u toku pojedinih godina bilo i više od 1000 zahteva fizičkih lica.

Domaći i strani subjekti su podnosili raznovrsne zahteve Uredu. Ured je po podnošenju zahteva uvidom u arhivsku građu koja je bila obimna i kompleksna vršio pregled iste. Ukoliko je zahtev bio precizan sa navedenim preciznim podacima o imovini ili eventualnom broju dopisa radnici Ureda su uvidom u popise pronalazili traženi predmet u odgovarajućoj fascikli. Međutim, ukoliko zahtev nije sadržavao brojeve Ureda ili nije bio precizan, odnosno sadržao vrlo malo podataka onda se pristupalo pregledu odgovarajuće kartoteke zemlje koja je u pitanju. Tada je trebalo pregledati sva dosijea koja su nosila traženo prezime iz zahteva i uporedjivati ih sa podacima iz dopisa stranke. Često to nije bilo dovoljno, pa su se od stranaka tražili dopunski podaci i davana upustva od strane radnika Ureda gde da se stranka prethodno obrati, da li nekom organu, opštini, sudu i sl. radi pribavljanja dokumentacije koja je relevantna i bitna za traženje.

Značaj Ureda kao posebno formiranog organa koji je od 1971. godine delovao u sastavu Saveznog ministarstva finansija, a sada je u Ministarstvu finansija Republike Srbije, je veliki, jer je regulisao imovinsko-pravne odnose na području pripojenom FNRJ posle Drugog svetskog rata - Istra i primorska Slovenija. Takođe je regulisao obeštećenje za nacionalizovanu imovinu posle Drugog svetskog rata na osnovu međunarodnih sporazuma. Ured je regulisao finansijska potraživanja nastala neposredno pred, za vreme i posle Drugog svetskog rata. Regulisao je imovinsko-pravne odnose sa zemljama Istočne Evrope koje su sa restriktivnim merama preuzele imovinu jugoslovenskih državljana. Arhivska građa Ureda, može poslužiti i u eventualnom razrešenju sporova koji se mogu pojaviti pri restituciji imovine po zakonima bivših republika Jugoslavije, a sada nezavisnih država.

Vladimir Jekić

 

THE INFLUENCE OF ARRANGEMENT OF CURRENT MATERIALS AND RECORDS OF THE OFFICE FOR THE PROTECTION OF YUGOSLAV ASSETS ABROAD TO THE USER-DEFINED FUNCTION

Summary

The Office for the Protection of Yugoslav Assets Abroad, which was established in 1946, with exactly specified jurisdiction, protected and implemented our old pre-war and wartime claims abroad. The Office for the Protection of Yugoslav Assets Abroad had to regulate the broken financial and economic relations with foreign countries due to the begininng of the Second World War, then to regulate the protection of property rights of natural and legal persons of Yugoslav citizens, and to provide information and assistance in determining the status of the property of foreign citizens . During the work and existence of the Office, within its competence were transferred other jobs, of which the most important was the question of liquidation of foreign assets in FNRY.

If our desire to determine the nature of jobs, we could divide them into two basic categories:

-The jobs of a temporary nature, regardless of the fact that their execution may take a long time;

-The permanent jobs that fall within the sphere of foreign exchange operations.

With countries with which we have concluded international agreements, the claims were realized. There's only a small number of countries (Italy, USA), with which have not yet been resolved individual cases. In all matters within the jurisdiction of the Office there is close cooperation between the Office, the Ministry of Foreign Affairs, Ministry of Finance and the Archives of Yugoslavia.

 
 


[1] Sl. list FNRJ, br. 12/46

[2] Sl. list FNRJ, br. 86/46

[3] Sl. list FNRJ, br. 47/46

[4] Sl. list FNRJ, br. 88/45

[5] Sl. list FNRJ, br. 61/46

[6] Sl. list FNRJ, br. 63/46

[7] Sl. list FNRJ, br. 36/46 i 64/46

[8] Sl. list FNRJ, br. 28/62

[9] Sl. list FNRJ, br. 55/69

[10] Sl. list FNRJ, dodatak br. 14/56 – Sporazum sa Čehoslovačkom

    Sl. list FNRJ, dodatak br. 10/57 – Sporazum sa Mađarskom

[11] Sl. vijesnik prezidujuma br. 25/51

    Sl. list SFRJ, br. 5/65

[12] Sl. list FNRJ, dodatak br. 4/60

[13] Sl. vijesnik prezidujuma br. 17/51

   
© 2018 Arhivistika. Sva prava zadržana.
Joomla! je slobodan softver objavljen pod GNU General Public License.
© ARHIVISTIKA