Serbian English French German Italian Russian Spanish
   

Društveno-političke i ekonomske promene koje su se u Srbiji dogodile u poslednje dve decenije uslovile su otvaranje značajnih pitanja u oblasti zaštite arhivske građe i registraturskog (dokumentarnog) materijala. Ovo se posebno odnosi na preventivnu zaštitu arhivske građe i registraturskog materijala privrednih stvaralaca, jer su suštinske ekonomske promene, oličene u opšteprihvatljivom nazivu – tranzicija, najočiglednije u domenu ekonomskih odnosa. S toga je posebno aktuelna  zaštita istorijski vredne dokumentacije koja nastaje u oblasti privredjivanja, jer je ona istovremeno ne samo svedočanstvo o individualnom razvitku privrednog subjekta kao stvaraoca, vec ima neosporni značaj za izučavanja privrednih kretanja na državnom pa i širem planu. U radu je predstavljen  opšti normativni  okvir zaštite arhivske građe i njegova zastupljenost u odnosu na posebnu zakonsku regulativnu koja tretira privredne subjekte. Praktična primena zakonskih rešenja u preventivnoj zaštiti arhivske građe privrednih stvaralaca u postupku tranzicije u Srbiji, analitički je predstavljena kroz iskustvo Istorijskog arhiva u Požarevcu. Na osnovu toga, autor je pokušao da izvede sintetičke zaključke o dometima  arhivske službe u Srbiji danas, kada je reč o zaštiti arhivske građe privrednih stvaralaca u aktuelnom političkom, društvenom i ekonomskim trenutku.

Ključne reči: arhivska građa, registraturski materijal, privredni subjekat, stečaj, likvidacija, privredno društvo, privatizacija preduzeća, preventivna zaštita, nadležnost, arhiv, istorijski značaj 

Uvodne napomene          

Arhivska građa kao kulturno dobro i svedočanstvo o nacionalnom identitetu, u svakom istorijskom trenutku uživa prioritetnu zaštitu. Pravovremena i celovita zaštita arhivske građe obezbeđuje se, pre svega, dobrom i potpunom zakonskom regulativom i njenom efikasnom primenom. Registrature ili stvaraoci arhivske građe – mesta gde arhivski fondovi nastaju, ali i sređuju se, odabiraju i čuvaju do predaje arhivu – predstavljaju predmet intenzivnog praćenja od strane arhivskih ustanova. Sav pisani, štampani ili na drugi način nastao dokumentarni materijal, kao rezultat poslovne delatnosti, odnosno  „posledica i rezultat opšteg društvenog, ekonomskog i političkog kretanja relevantnog za istoriju jednog naroda“ od izuzetnog je značaja, jer predstavlja izvorište arhivske građe kao kulturne baštine. Otuda je, kako smatra O. Giler, „velika istina da je registratura temelj arhiva i da bez uređene registrature nema ni arhiva“.[1]      

Srpsku državu i društvo su poslednjih dvadesetgodina obeležila značajna ekonomska kretanja. Ona se sastoje u suštinskim promenama svojinsko-pravnih odnosa sa ciljem oživljavanja privrednih procesa po osnovu privatizacije društvenog i državnog kapitala. To je dovelo do obrazovanja novih oblika privrednih preduzeća, drugačijeg načina organizovanja proizvodnje i novih vlasničkih odnosa. U tom vremenu, transparentno promovisanom kao „tranzicija“, arhivska struka opravdano postavlja pitanje zaštite arhivske građe kao kulturnog dobra i registraturskog (dokumentarnog) materijala, kao dobra koje uživa prethodnu zaštitu. Pitanje je posebno aktuelno kada se kao stvaraoci, pravni naslednici ili, po bilo kom drugom osnovu, imaoci arhivske građe pojavljuju pravni subjekti privredne delatnosti. Upravo je predmet našeg zanimanja, u ovom slučaju, zaštita arhivske građe i registraturskog materijala privrednih subjekata koji se nalaze u postupku  ekonomske transformacije: privatizacije, statusnih i vlasničkih promena,  stečaju, likvidaciji.[2]

            Normativni okviri

 Dobro organizovana zaštita arhivske građeuslovljena je adekvatnom pravnom regulativom.Briga o arhivskoj građi u nastajanju, bez obzira na delatnost, nije novina u zakonskim propisima: ona je „imala svoje mesto“ još u Zakonu o državnim arhivama,[3] kojim je 1951. godine praktično i započela sistemska zaštita arhivske građe u Srbiji.Iako Zakon tada nije posebno regulisao pitanje zaštite arhivske građe privrednog porekla u postupku njenog nastajanja, uveo je pojam arhivsko-registraturskog materijala,koji možemo smatrati pretečom današnjeg pojma registraturskog odnosno dokumentarnog materijala. Istaknute subile i pojedine, doduše, načelne obaveze imalaca  „istorijsko-arhivskog materijala“, koje su se odnosile na dostavljanje nadležnoj državnoj arhivi „popisa materijala i obaveštavanje o svim promenama koje nastanu u vezi sa njim“. Takođe je, na strani imalaca i stvaralaca bila obaveza da, ukoliko su nameravali da „izdvoje ili unište“ svoj arhivsko-registraturski materijal,imali obavezu da o tome „prethodno izveste nadležnu državnu arhivu koja će im dati svoju saglasnosti ili narediti šta dalje sa materijalom da rade“.[4]

  1. Plodonosniji period za zaštitu arhivske građe kod stvaralaca u Srbiji nastao je 1967. godine, donošenjem Zakona o arhivskoj građi i arhivskoj službi,[5]   koji je ponudio arhivskoj struci značajna i dobra rešenja. Definisana je arhivska građa, koja je dobila svojstvo spomenika kulture, kao deo dokumentarnog materijala„od značaja za istoriju i druge naučne oblasti, za kulturu uopšte i ostale društvene potrebe, koji je nastao u radu ranijih državni organa i organizacija, društveno-političkih zajednica, radnih i drugih organizacija, građanskih pravnih lica i pojedinaca“. Pojmovno je regulisano ko je tvorac, a ko imalac arhivske građe, zaštićen je biosav registraturski  (dokumentarni)  materijal kao izvor za arhivsku građu, bez obzira čiji je, gde se nalazi i da li je evideniran ili ne.[6]

Obaveze državnih arhiva u zaštiti arhivske građe van arhiva takođe su bile utvrdjene zakonom. Pri tome bismo istakli stručni nadzor i pomoć, odnosno„inspekciju stanja u kome se nalazi registraturski materijal i izdavanje obaveznih uputstva za njegovo čuvanje“.Posebno poglavlje jeregulisalo „prava  i  obaveza  društvenih  subjekata  (stvaraoca  i  imaoca  građe i  arhiva)“  u  pogledu  „zaštite  čuvanja,  sređivanja,  odabiranja  i  njenog  davanja  na  korišćenje“. Za stvaraoce, pravna lica koja su prestala sa radom, bilo je predviđeno da na osnovu odgovarajućeg akta Vlade Srbije, ukoliko nemaju pravnog sledbenika, arhivsku građu nastalu njihovim radom preuzme nadležna državna arhiva.Deo zakonskog teksta bio je posvećen obavezi, rokovima i načinu predaje arhivske građe nadležnom arhivu.

  Pravni okviri zaštite arhivske građe privrednih stvaralaca u Srbiji danas, zasnivaju se na normativima postavljenim  pre više decenija, odnosno u periodu kada je arhivska struka u Srbiji (i Jugoslaviji) bila na zavidnom nivou. Aktuelni Zakon o kulturnim dobrima (1994) [7]nije doneo bitne novine, već je praktično preuzeo odredbe svojih prethodnika. Posebnom odredbom je, pored državnih organa i ustanova, predviđena i obaveza „preduzeća i drugih pravnih lica u toku čijeg rada nastaje registraturski materijal i arhivska građa“ da se o istima staraju. Decidirane zakonske obaveze pravnih lica, kao stvaralaca registraturskog materijala, podrazumevaju„označavanje i datiranje registraturskog materijala i vođenje osnovne evidencije o njemu,čuvanje registraturskog materijala u sređenom i bezbednom  stanju, klasifikaciju i arhiviranje registraturskog materijala, kao i odabiranje arhivske građei izlučivanje bezvrednog registraturskog materijala u određenim rokovima, a na osnovu pismenog odobrenja nadležnog arhiva“.[8]Iz toga proizilazi obaveza za sve, pa i privredne subjekte kao stvaraoce arhivske građe i registraturskog materijala, da normativno regulištu način kancelarijskog poslovanja, rokove čuvanja registraturskog materijala kao i način zaštite, korišćenja registraturskog materijala i predaje arhivske građe nadležnom arhivu na čuvanje.

Zaštitu arhivske građe stvaralaca privredne delatnosti koji su prestali sa radom, Zakon je regulisao jednom članom, u kome je predvideo da se arhivska građa i registraturski materijal pravnih lica koja su „ukinuta ili su prestala sa radom, smatraju dospelim za preuzimanje, ako niko nije preuzeo njihova prava i obaveze“.[9]Odredbe koje smo naveli nisu specifične za registrature privredne delatnosti niti su izraz osobenosti ekonomskih transformacija i radikalnih promena u kojima se politički i privredni sistem Srbije nalazi od kraja osamdesetih godina 20. veka. Radi se o opštem i načelnom regulisanju zaštite arhivske građe i registraturskog materijala u postupku njihovog nastajanja.

Zbog toga je važno da sagledamo da li i na koji način ovo pitanje obradjuju zakonski propisi koji regulišu status i delokrug rada privrednih subjekata kao stvaralaca arhivske građe. Zakonski okvir rada pravnih lica privredne delatnosti u Srbiji danas predstavlja Zakon o privrednim društvima.[10]  Osnivanje  privrednih društava i preduzetnika, upravljanje društvima, prava i obaveze osnivača, ortaka, članova i akcionara, povezivanje i reorganizacija (statusne promene i promene pravne forme privrednih društava, njihove reorganizacija ili povezivanja sa drugim privrednim društvom), prestanak preduzetnika i likvidacija privrednih društava, bitna su pitanja o privrednim registraturama koje reguliše Zakon o privrednim društvima. U njemu se predviđa više oblika privrednih društava: ortačka društva, komanditna društva, društva sa ograničenom odgovornošću, akcionarska društva, preduzetnička društva.

Odeljak 12. i 16. Zakona, pod nazivom „Akti i dokumenta društva“, sadrži odredbe o čuvanju dokumenata u privrednim subjektima. Njima su  precizirane kategorije dokumenata koje nastaju radom privrednih društava, način i rokovi njihovog čuvanja.  Tako je društvo sa ograničenom odgovornošću dužno da osnivački akt i ugovor članova društva čuva trajno, dok se u slučaju akcionarskog društva trajno čuvaju „osnivački akt i sve njegove izmene“. Sva druga dokumenta iz rada ovih privrednih subjekata, predviđena  Zakonom, čuvaju se „najmanje pet godina, a po isteku tog roka čuvaju se u skladu sa propisima o arhivskoj gradji“.[11] Činjenica da je predmetni Zakon uvažio propise o arhivskoj građi, posredno stavljajući privrednim subjektima obavezu da se upoznaju i pridržavaju istih u tretmanu svoje poslovne dokumentacije, ohrabruje u nastojanju arhivskih ustanova da zaštite arhivsku građu i registraturski materijal ovih stvaralaca pre nego što dođe do njenog eventualnog propadanja ili uništenja.

Međutim, nailazimo na zakonske i stručne nedoumice. Naime, poslovna dokumenta, koja prema našem mišljenju imaju svojstvo arhivske gradje, privredno društvo je dužno da čuva u svom sedištu  „ili u drugim mestima poznatim i dostupnim svim članovima društva“. Postavlja se pitanje kako tumačiti odrednicu da posle isteka predvidjenog roka dokumentaciju trajne vrednosti treba čuvati „prema propisima o arhivskoj gradji“, a pri tome se  ne predvidja njihova predaja nadležnom arhivu kao ustanovi zaštite,  već se ista „ostavlja“  u sedištu stvaraoca. Da li to znači devastaciju značaja arhiva, ili se samo nedovoljno poznaje njegova uloga u zaštiti arhivske građe kao kulturnog dobra? Nedorečen zakonski tekst, po našem mišljenju, ostavlja mogućnost za eventualne zloupotrebe, u najmanju ruku, pogrešna tumačenja, od kojih neka mogu biti pogubna za očuvanje arhivske građe.

Zakon o privrednim društvima je utvrdio da „imovinu društva u smislu ovog zakona čini pravo svojine i druga prava koje društvo ima na ulozima ili je steklo poslovanjem“. Da li je imovina privrednog društva samo materijalno i finansijski određena, ili se delom njegove imovine, u širem smislu,  smatraju  arhivska građa i registraturski materijal kao izvor za arhivsku građu? Premanašem mišljenju, tu ne bi trebalo da bude dileme, jer arhivska građa u stvari predstavlja imovinu neprocenjive vrednosti, na kojoj se, u određenom smislu,  temelji i beleži ne samo pravni promet privrednog subjekta sa trećim licima, sveukupno njegovo poslovanje, već i širi istorijski i društveni interes privrede jednog regiona ili države u celini.

Određena pitanja iz domena rada privrednih društava, posebno statusna,  regulisana su Zakonom o privatizaciji,[12] preciznije, uslovi i način   promene vlasništva društvenog odnosno državnog kapitala jednog pravnog lica, samim tim i njegove statusne promene. U skladu sa odredbama ovog Zakona moguće je privatizovati kapital i imovinu u društvenim preduzećima osnovanim od delova preduzeća u Republici Srbiji čije je sedište na teritoriji republika bivše SFRJ. Ovde već uočavamo značajnu statusnu promenu na dva nivoa: u pogledu vlasništva i u pogledu sedišta privrednog subjekta, prema kome je utvrđena i teritorijalna nadležnost arhiva u pogledu zaštite arhivske građe. Zakon je nalagao da privatizacija društvenog kapitala mora biti okončana do kraja 2008. godine, što znači da danas na području Srbije kao stvaraoci arhivske građe i registraturskog materijala postoje privredna društva sa drugačijom strukturom kapitala i organizacijom poslovanja. To dalje uslovljava i drugačije vrste dokumentacije koja nastaje radom ovih stvaralaca. Međutim, pitanje zaštite arhivskog materijala koji je nastao radom pravnih prethodnika današnjih privrednih društava nije „zatvoreno“, niti se može dozvoliti  nekontrolisano i nepropisno postupanje sa njime.

            Za slučaj da nije sprovedena privatizacija odnosno promena vlasništva, nad nekadašnjim društvenim preduzećem obavezan je postupak prinudne likvidacije, što je nešto drugačija situacija, kada se radi o zaštiti arhivske građe. Posebno je predviđena i mogućnost restrukturiranja privrednog subjekta u likvidaciji, što podrazumeva, pored ostalog i statusne promene u preduzeću, oblika organizovanja (kao društvo kapitala), unutrašnje strukture i druge organizacione promene, što sve ima određene implikacije i u oblasti zaštite arhivske građe. Ovaj zakon nije predvideo način zaštite dokumentacije koja je nastala u privrednom preduzeću do momenta otvaranja postupka privatizacije. Izuzetno je Zakonom predviđeno da Agencija za privatizaciju vodi centralni registar, evidenciju udela iz kojih izdaje odgovarajuće potvrde privrednom subjektu u postupku privatizacije na osnovu kojih ovaj može da ostvari određena prava.

Međutim, kao jedna od dužnosti zastupnika kapitala u postupku privatizacije, predviđeno je   „preduzimanje neophodne mere za zaštitu imovine subjekta privatizacije“[13]. Ako smo već istakli da arhivsku građu opravdano smatramo delom imovine subjekta privatizacije, tada ćemo zaključiti da je obaveza zastupnika kapitala u našem slučaju da se brine i o arhivskoj građi i registraturskom (dokumentarnom) materijalu koji je nastao ne samo u  postuku privatizacije, već i u pravnom licu koje je poslovalo i do otvaranja privatizacije.

Pitanje prestanka rada privrednog subjekta, načelno je regulisano Zakonom o privrednim društvima.[14] Kao jedan od načina prestanka privrednog društva (brisanja preduzetnika iz registra), Zakon je predvideo stečaj (bankrotstvo).Stečajem privrednih društava detaljnije se bavi Zakon o stečajnom postupku,[15] koji reguliše uslove, način pokretanja, sprovođenje i zaključenje stečajnog postupka. Postupanje sa arhivskom građom i registraturskim materijalom privrednog sudbjekta u stečaju (stečajnog dužnika), međutim, ni ovim Zakonom nije izričito regulisano. Analognim tumačenjem zakonskih odredaba, poslovna dokumentacija koja nastane radom privrednog subjekta i u ovom slučaju, može se smatrati delom njegove imovine. S toga smo  mišljenja   da osnov zaštite arhivske građe ovih stvaralaca predstavljaju odredbe Zakona koje se odnose na imovinu stečajnog dužnika, odnosno na obavezu stečajnog upravnika da preduzima „sve neophodne mere za zaštitu imovine stečajnog dužnika“.[16]  U skladu sa time, zaključićemo da  je jedna od dužnosti stečajnih upravnika u postupku stečaja starao arhivskoj građi i registraturskom materijalu nastalom u toku poslovanja stečajnog dužnika, kako do trenutka otvaranja stečaja tako i u stečajnom postupku. Ozbiljan nedostatak je svakako to što pozitivni zakonski propisi koji regulišu svojinsku transformaciju ili prestanak rada privrednih subjekata, ne tretiraju problem zaštite arhivske građe u celini. Pravne praznine ostavljaju učesnicima navedenih postupaka mogućnost da ne ispunjavaju obaveze u zaštiti arhivske građe, u obimu i kvalitetu koji predviđa Zakon o kulturnim dobrima.

            Zakonsko ovlašćenje stečajnog upravnika da odredi meru obezbeđenja rešenjem o pokretanju prethodnog stečajnog postupka, a radi „sprečavanja promene imovinskog položaja stečajnog dužnika, odnosno uništavanja poslovne dokumentacije, ako postoji opasnost da će stečajni dužnik otuđiti imovinu odnosno uništiti dokumentaciju do pokretanja stečajnog postupka“, predstavlja mogućnost da problem arhivske građe i njene zaštite bude evidentiran u okviru propisa o postupku stečaja i likvidacije privrednih subjekata.

 Na osnovu Zakona o stečajnom postupku, a po predlogu Agencije za licenciranje stečajnih upravnika, Ministar privrede je 2005. godine doneo Pravilnik o utvrđivanju nacionalnih standarda za upravljanje stečajnom masom.[17] Pravilnik sadrži devet standarda, od kojih je deveti posvećen čuvanju poslovne dokumentacije stečajnog dužnika odnosno privrednog društva u stečaju.
Prema ovom standardu, stečajni upravnik ima obavezu da poslovnu dokumentaciju stečajnog dužnika i stečajnog postupka „čuva odnosno ne uništava“. Posle preuzimanja dokumentacije stečajnog dužnika, stečajni upravnik nastavlja da vodi urednu evidenciju dokumentacije i stara se o njoj u skladu sa „zakonom, drugim propisima i ovim standardom“, ali i „čuva poslovnu dokumentaciju“ istog u skladu sa „zakonom kojim se uređuje arhivska građa“. Po okončanju stečajnog postupka, stečajni upravnik je dužan da preda „državnom arhivu dokumentaciju koja se čuva u skladu sa zakonom kojim se uređuje ahivska građa“. Ove propise isticemo jer se u praksi pokazalo da službena lica koja su odgovrna za njihovu primenu to ne čine, a pri tome ne snose nikakve zakonske sankcije.

Na osnovu prethodne, kratke analize pravne regulative, mišljenja smo da važeći Zakon o kulturnim dobrima, navedeni specijalizovani zakonski i podzakonski propisi pružaju, skroman, ali ne i potpuno neefikasan, instrumentarij za zaštitu arhivske građe pravnih subjekata u postupku privatizacije ili stečaja odnosno likvidacije. Ovde bismo istakli i pravo aktivne legitimacije arhiva kao ustanova zaštite kulturnih dobara, predviđeno članom 72. Zakona o kulturnim dobrima. Pravo aktivne legitimacije predstavlja dopunsku, ali vrlo značajnu, meru zaštite, koja Arhiv stavlja u položaj konačne odgovornosti za procesuiranje lica koja su protivpravno postupala sa arhivskom građom kao kulturnim dobrom, a da predhodno protiv istih lica nadležni državni organ (javni tužilac ili pravobranilac) nije pokrenuo postupak.

Navedeni specijalni propisi, diskretno, ili samo načelno odnosno delimično, „pomažu“ u zaštiti arhivske građe, a uočili smo i da pojedine odredbe nisu u saglasju sa Zakonom o kulturnim dobrima. Prema iskustvu Istorijskog arhiva u Požarevcu, takva situacija je dovela do oštećenja ili uništenja značajne arhivske građe nastale radom registratura privredne delatnosti, koje su u jednom periodu predstavljale okosnicu privrednog razvitka, ne samo Braničevskog okruga, već i Srbije u celini. U stom smislu se pretpostavlja da bi buduća zakonodavna rešenja zaštite arhivske građe i registraturskog materijala, kao i zakonodavstvo drugih oblasti, morala biti u međusobnom skladu odnosno „razumevanju i poštovanju“, a u cilju zaštite arhivske građe.

Praksa Istorijskog arhiva Požarevac

Pokušali smo da kroz prikaz aktuelnih propisa o zaštiti arhivske građe privredne provenijencije proniknemo dublje u problematiku njenog tretmana u postupku nastajanja kod privrednih subjekata koji se nalaze u procesu ekonomskih, vlasničkih, statusnih promena ili su u postupku prestanka rada. Praksa govori da su ovi stvaraoci u toku „tranzicionih promena“ suočeni sa ozbiljnim problemom u zaštiti svoje poslovne dokumentacije odnosno dokumentacije nastale u periodu rada privrednog preduzeća čiju su imovinu otkupili, koje je promenilo vlasničku strukturu, ili se integrisalo u veći privredni sistem.

Šta činiti u takvim slučajevima, često je pitanje „na terenu“. Vazda je prisutan  skoro neprijateljski stav novih vlasnika nekadašnjih društvenih preduzeća prema arhivskim ustanovama. Pokušaj stručne službe zaštite arhivske građe kod stvaralaca da ukaže na značaj potpune zaštite, i postupanja sa arhivskom građom koju su preuzeli „sa pažnjom dobrog domaćina“, često nailazi na otpor jer se smatra da su privatizovana preduzeća- privredna društva danas izvan nadležnosti arhivskih ustanova. Pri tome se zanemaruje činjenica da je država i lokalne samouprave  osnovali arhive da vrše zaštitu arhivske građe kao kulturnog dobra.

Pitanje jeste složeno, a nedostatak savremenih zakonskih rešenja u oblasti zaštite kulturnih dobara odnosno arhivske građe, pruža mogućnost  za  različite manipulacije. Svakako je istina da ne stvaraju sva privredna društva  arhivsku građu kao  kulturno  dobro: nisu svi privredni subjekti od nacionalnog ili regionalnog značaja, niti svojim radom „proizvode“ dokumentarni materijal, kao izvor arhivske građe. Medjutim, nije mali broj privrednih subjekata koji su značajno obeležili jedan istorijski trenutak u regionalnoj ili nacionalnoj istoriji. S toga smo mišljenja da je prisustvo arhiva obavezno kod zaštite arhivske građe i registraturskog materijala privredne provenijencije, u postupku njihovog nastanka, sa jednakom pažnjom kao što je to u slučaju državnih organa ili javnih službi.

Prаksа аrhivskih ustаnovа u ovoj oblаsti rаdа pokаzivаlа je dа su rаzličiti rаzlozi i motivi odlučivаli o uvidu u stаnje registrаturа i zаštitu mаterijаlа u njimа. Evidentno je dа аrhivi ne mogu posvetiti podjednаku pаžnju svim privrednim registrаturаmа,pored činjenice značaja određenog pravnog subjekta, i zbog disproporcije kojа postoji između velikog brojа ovih registrаturа, čestih statusnih promena i likvidacija, posebno malih privrednih preduzeća, ali i stаlnog porаstа grаđe u njimа  kao i objektivnih (ne)mogućnosti аrhivа dа održаvа kontаkte i vrši njihovu zаštitu, pod istim uslovimа. Zbog toga su bili razumljivi rаzlozi  Arhivskog veća  Srbije da još 1969. godine donese stručnu Preporuku kriterijumа zа izrаdu listа prioritetnih registrаturа,   koja je imаlа veliki znаčаj, jer se„rаzbilo“ dotаdаšnje shvаtаnje dа sve registrаture stvаrаju аrhivsku grаđu istog znаčаjа.[18]

Obavljajući svoju nadležnost shodno članu 76. st. 1. tačka 1, 2, 3. Zakona o kulturnim dobrima[19] Istorijski Arhiv Požarevac je, u okviru svoje teritorijalne nadležnosti, evidentirao 1504 aktivnih registratura. Od toga, u privrednoj delatnosti ima ukupno 794registratura, po strukturi privrednih društava sa udeoničkim, akcionarskim ili privatnim kapitalom. Shodno Zakonu o privatizaciji,  sva nekadašnja društvena preduzeća su „prošla“ kroz postupak privatizacije. Za vreme tranzicionih promena, pojedina preduzeća su ukrupnjavala kapital, pripajala se većim sistemima, menjala svoju organizacionu strukturu. Nekadašnji veliki privredni sistemi, kao što je još uvek Privredno društvo „Termoelektrane i kopovi Kostolac“, formirali su svoje „ćerke“ firme, koje sada posluju kao samostalna privredna društva. Takav primer su PD „Autotransport“ Kostolac, PD „RIO“ Kostolac“, PD „Prim“ Kostolac,  PD „Kostolac ulsuge“ Kostolac ili PD „Georad“ Drmno.

Sa druge strane, na području teritorijalne nadležnosti Istorijskog arhiva u Požarevcu, ekonomsku transformaciju uspešno su prebrodili nekadašnje DP „Litas“ preduzeće za transport putnika Požarevac  i Koncern zdrave hrane „Bambi“ a.d. Požarevac. Oni danas  posluju kao deo velikih privrednih sistema, u kojima dominira privatni kapital. Međutim, ovi privredni subjekti, ili njihovi delovi, i dalje su stvaraoci arhivske građe i registraturskog materijala. U praksi požarevačkog arhiva oni se ističu po savesnom, odgovornom i ozbiljnom odnosu prema svojoj poslovnoj dokumentaciji. Pored stručnog nadzora od strane Arhiva, obavezu uređenosti arhivske građe i registraturskog (dokumentarnog) materijala ovim stvaraocima nameću i propisi standardizacije, jer svi oni su u svoje celokupno poslovanje implementirali međunarodne ISSOstandarde. To se odnosi kako na oblast  svoje osnovne delatnosti, tako i na oblast  ljudskih resursa, kancelatijskog poslovanja i arhiviranja poslovne dokumentacije.[20]

Zbog toga ove registrature, na području Braničevskog okruga, uredno izvršavaju svoje obaveze prema arhivskoj građi i registraturskom materijalu. Uz stručnu pomoć spoljne službe Arhiva, one nastoje da adekvatno urede smeštajni prostor arhive, normativno regulištu oblast zaštite registraturskog materijala i vode propisano kancelarijsko i arhivsko poslovanje. Redovno   sređuju arhivsku građu i registraturski  materijal, odabiraju arhivsku građu i izlučuju bezvredni registraturski  materijal. Tako ovi stvaraoci sprovode zaštitu  arhivske građe i registraturskog materijala u skladu sa nacionalnim, ali i  međunarodnim propisma i standardima iz ove oblasti.

Manje reprezentativni pokazatelji odnosa privrednih subjekata prema pisanom materijalu koji nastaje njihovim radom su mala privredna društva, preduzetnici, trgovačke radnje, čija je delatnost od slabijeg  značaja za eventualno izučavanje regionalne ili nacionalne privredne istorije. U ovim slučajevima, spoljna služba Istorijskog arhiva u Požarevcu evidentirala je neuređeno i nepotpuno kancelarijsko poslovanje, neadekvatan odnos prema registraturskom materijalu iz koga se odabira arhivska građa, izlučivanje bez saglasnosti Arhiva što je rezultiralo veoma malom količinom sačuvane arhivske građe o ovim subjektima.[21]  

Ovde bismo ukаzаli nа najizrazitije probleme u oblasti preventivne zaštite arhivske građe privredne provenijencije u praksi Istorijskog arhiva Požarevac. Prvenstvenu pažnju spoljna služba pridaje kаncelаrijskom poslovаnjа u registrаturаmа privredne delаtnosti. Kаncelаrijsko poslovаnje se rаzvijаlo uporedo dа rаzvojem držаvnih orgаnа, orgаnа lokаlne vlаsti i sаmouprаve, а koreni mu zаprаvo sežu do prvih godinа  moderne srpske držаve.  Uredbа o kаncelаrijskom poslovаnju donetа 1957. godine,[22] koja je važila za područje  Jugoslаvije, kao i svi kasniji uredbeni propisi o kancelarijskom poslovanju,  tretirali su samo državne organe: upravu, sudstvo, javne službe.   Ovi su propisi, kаo „pomoćnа sredstvа“ u primeni Zаkonа, znаčаjno uticаli nа poboljšаnje kvаlitetа rаdа stručnih službi u zаštiti аrhivske grаđe vаn аrhivа. Međutim,  otvorenа su i nekа prаktičnа pitаnjа, dileme struke, problemi kod zаštite аrhivske grаđe prаvnih licа - „nedržаvnih“ stvаrаlаcа iste. Iаko su, kаko nаvodi M. Petrović, ovi propisi predstаvljаli „bum“ u аrhivskoj prаksi, njihovа  ogrаničenа primenа nа orgаne uprаve i orgаne i orgаnizаcije koje vrše jаvnа ovlаšćenjа, ostаvilа je prаvnu prаzninu u uređenju kаncelаrijskog poslovаnjа nedržаvnih registrаturа.[23]

Dа li to prаktično znаči dа nedržаvne registrаture imаju prаvo dа sopstveno kаncelаrijsko poslovаnje urede po slobodnom nаhođenju, želji, znаnju (ili neznаnju) bez određenih smernica odnosno uputstаvа? Dа li to znаči dа je аrhivskа grаđa i registrаturski mаterijаl koji nаstаje rаdom privrednih stvaralaca mаnjeg znаčаjа u odnosu nа mаterijаl uprаvnih i sudskih registrаturа, zbog čegа je držаvа nezаinteresovаnа dа uredi, ili postаvi pravila zа uređenje kаncelаrijskog poslovаnjа ovih registrаturа? Tаkođe, oprаvdаno je pitаnje i dа li nedostаtаk bližih uputstаvа otvаrа mogućnost stihijnog i nemаrnog odnosа  registratura privredne delаtnosti premа аrhivskoj grаđe i registrаturskom mаterijаlu, svojoj poslovnoj dokumentaciji.

Nа žаlost, аrhivskа prаksа u Srbiji je i dаnаs uskrаćenа zа nekа konkretnа rešenjа po tom pitаnju. Osim  nаznаčene zakonske obаveze  stvаrаlаcа registrаturskog mаterijаlа dа utvrde „nаčin evidentirаnjа registrаturskog mаterijаlа, njegovog čuvаnjа, klаsifikаcije i аrhivirаnjа, аko zа pojedine orgаne i orgаnizаcije zаkonom  nije drukčije određeno“, drugih smernicа zа uređenje kаncelаrijskog poslovаnjа registrаturа koje se ne bаve uprаvnom ili sudskom delаtnošću, do sаdа nije bilo. Uputstvo o kаncelаrijskom poslovаnju orgаnа držаvne uprаve, doneto 1993. godine,[24]kаko i sаm nаziv govori, sаmo je redаkcijа Uputstvа iz 1970. godine kojim je bilo uređeno kancelarijsko poslovanje državnih organa. 

Kakva su dosаdаšnjа iskustvа spoljne službe Istorijskog аrhivа Požаrevаcu ovom delu preventivne zaštite? Ona ukazuju na negativne posledice nepostojanja normativne regulative kancelarijskog poslovanja za oblast privrednih delatnosti. Ako znаmo dа je uređeno kаncelаrijskoposlovаnje u registrаturi preduslov dobre zаštite аrhivske grаđe i registrаturskog mаterijаlа kаo izvorа zа аrhivsku grаđu, mišljenjа smo dа je nаš kritički odnos premа postojećim normаtivnim okvirimа ovog pitаnjа sаsvim oprаvdаn.[25]

Pored toga, tehnološki napredak doveo je do novih medija, nosača informacija, tako da papir više nije jedini oblik na kome nastaje arhivski dokument. Sve veći broj registratura koristi elektronske medije u tekućem poslovanju, obrazujući tako posebnu vrstu elektronske arhive. Zbog toga je zakonodavac  predvideo i obavezu stvaralaca arhivske građe da urede način zaštite i korišćenja podataka i dokumenata nastalih u procesu „automatske obrade podataka“. Pravno posmatrano, registrature ovo čine u obliku posebnog Pravilnika, odnosno sve češće Procedure,  kako se, u skladu sa međunarodnim standardima kancelarijskog poslovanja, naziva sistem uređenja elektronske arhive, odnosno način elektronskog kancelarijkog poslovanja.[26]

Takođe, ne mali broj registratura, koji je u cilju osavremenjavanja ukupnog poslovanja nabavio računare, mikrofilmsku opremu i savremene laboratorije, snima dokumenta ili prenosi njihove sadržaje na nove medije.  Tako se novi mediji efikasno koriste za operativne potrebe,dok originalni dokument, sačinjen na papiru ostaje tamo gde se i nalazio (tavan, podrum), u stanju u kakvom se i do tada nalazio (nesređen, neodabran), a mikrofilmske arhive i razne savremene datoteke otvaraju nove probleme i zadatke arhivima, zahtevajući od njih užurbano  prestrojavanje i stručno osposobljavanje za nove obaveze.[27]Zbog toga, spoljna služba Istorijskog arhiva prilikom nalaganja mera zaštite, zahteva dа registrаture ustroje svoje kаncelаrijsko poslovаnje, kao i način elektornske i automatske obrade podataka.[28] Jedna od mera zaštite na kojoj spoljna služba Arhiva posebno insistira jeste da svaka registratura privredne delatnosti utvrdi Listu kategorija registraturskog materijala sa rokovima čuvanja, u formi Pravilnika kao posebno internog akta ili sastavnog dela Pravilnika o kancelarijskom i arhivskom poslovanju.

Stručna praznina u pogledu valorizacije arhivske građe i izdvajanja bezvrednog registraturskog materijala upravo je nastala zbog nedosledne i neozbiljne primene odredaba zakona u pogledu lista kategorija u registraturama koje nisu iz oblasti upravne i državnih struktura. Izrаdа Liste kаtegorije sа rokovimа čuvаnjа je obаvezа registrаture.  Pozitivne zаkonske propise rаzumemo u smislu dа su sve registrture – stvаrаoci i imаoci аrhivske grаđe, bez izuzetаkа,  obаvezni dа sаčine sopstvenu Listu kаtegorijа. Specifičnosti određenih dokumenаtа ili određenih institucijа u kojimа nаstаju, kаo i periodа u kome su nаstаli, upućuje nаs nа veliku opreznost i odgovornost pri konаčnom opredeljenju štа sаčuvаti, а štа uništiti, Otudа nаš stаv dа Listu kаtegorijа rаdi svаki imаlаc grаđe, bez obzirа nа vrstu delаtnosti, ugrаđujući u nju sve svoje specifičnosti i osobenosti u odnosu nа sličnu ili istu orgаnizаciju po delаtnostimа, а pogotovu nа pravne subjekte iz ostаlih delаtnosti.[29]

U tom prаvcu, spoljnа službа Istorijskog аrhivа Požаrevаc prilikom stručnog nаdzorа u zаštiti аrhivske grаđe i registrаturskog mаterijаlа nаlаže obаvezujuće mere registrаturаmа. Rezultаt tаkvog odnosа premа zаštiti vаn аrhivа jeste i pojаčаno interesovаnje registrаturа dа urede sopstveno kаncelаrijsko poslovаnje odnosno dа utvrde Listu kаtegorijа sа registrаturskim mаterijаlom. Pored registrаturа opštinskih i grаdske uprаve u Brаničevskom odkrugu, Liste kаtegorijа je doneo   i znаčаjаn broj registrаturа privredne delаtnosti, kаo što je nа primer Koncern „Bаmbi“ Bаnаt, а.d, Preduzeće zа puteve Požаrevаc, ili preduzeće „Mesnа industijа Požаrevаc“, Požаrevаc, u stečаju.[30]

Posebna, veoma značajna oblast u preventivnoj zaštiti predstavlja tehničku zaštitu arhivske građe i registraturskog materijala.  Ona pretpostavlja obezbeđen adekvatan samo smeštaj i čuvanje registraturskog materijala, arhiviranih predmeta i akata u arhivima pisarnica odnosno arhivskom depou,  u sređenom stanju i na način kojim se obezbeđuje njihova fizička zaštita od uništenja, oštećenja ili nestajanja.  U nedostatku precizniji uputstava,  spoljna služba Istorijskog arhiva u Požarevcu, u postupku  stučne pomoći registraturama sa svoje teritorijalne nadležnosti, primenjuje pravila tehničke zaštite u skladu sa standardima arhivistike, stručnim uputstvima o tehničkoj zaštiti arhivske građe i registraturskog materijala u arhivskim ustanovama. Pretpostavka je da način na koji  se arhivska građe čuva i štiti u depoima Istorijskih arhiva može i treba da bude model njene zaštite i u procesu nastanka, odnosno u registraturama.[31] 

Problem smeštaja arhive kod registratura je u ranijoj praksi požarevačkog arhiva  bio  izraženiji, jer su privredne registrature mnogo manje pažnje posvećivale ovom pitanju, za razliku od državnih organa i javnih službi kao stvaralaca. U poslednje vreme, „slika na terenu“ je drugačija: nova privredna društva opredeljuju poseban, odgovarajući prostor za arhivski depo, nabavljaju namenske arhivske police i drugu opremu, a svoju dokumentaciju arhiviraju i sređuju u skladu sa stručnim uputstvima nadležne službe Arhiva. Istovremeno, ažurnije se i odgovornije vode Arhivske knjige kao  sumarne evidencije celokupne arhivske građe i registraturskog materijala, značajne kako za stvaraoca, tako i za nadležni arhiv. Arhivsku knjigu registratura vodi na osnovu tekućeg kancelarijskog poslovanja, a njen prepis koji se dostavlja arhivu predstavlja izvor   informacija o količini građe koja je nastala tokom jedne, protekle godine, sadržaju istorodnih kategorija materijala,  smeštaju, fizičkoj sačuvanosti i  kompletnosti arhivskog fonda privrednog stvaraoca. Primer dobro uređenog sistema preventivne zaštite arhivske građe i registraturskog materijala u privrednoj delatnosti predstavljaju danas registrature PD „Termoelektrane i kopovi Kostolac“ Kostolac, PD „Preduzeće za puteva Primorje“ Požarevac, PD „Georad“ Drmno ili   PD „Autotransport“ Kostolac, kao i Holding kompanija „Bambi Banat“ Beograd i PD „Dunav osiguranje“ Beograd, za organizacione jedinice u Požarevcu. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Jedan od primera dobro uređene аrhive privrednih stvaralaca

        (PD „Primorje Preduzeće za puteve“ Požarevac)

  1. oblast  rada u zaštiti arhivske građe i registraturskog materijala privrednih stvaralaca predstavljaju registrature koje se nalaze u postupku prestanka svog rada – stečaj ili likvidacija. Kvantitativni elemenat stručno angažovanja Arhiva u ovoj oblasti uslovljava dinamika i broj privrednih subjekata koji se nalaze u postupku stelaja ili likvidacije. Istorijski arhiv Požarevac je u periodu od 2005. do 2012. godine izvršio stručni nadzor u 32privredne registrature u stečaju. Dinamiku i broj registratura  u ovom delu stručnog rada na terenu, određuje dinamika i procedura otvaranja postupka stečaja u privrednom sektoru.  Pravovremenom i stručnom aktivnošću spoljne službe u Arhivu, na području Braničevskog okruga je u navedenom periodu zaštićeno i preuzeto u depo Istorijskog arhiva Požarevac oko 1306 m/1 arhivske građe i registraturskog materijala (kome nije istekao rok čuvanja) privrednih stvaralaca u stečaju.[32]

U postupku vršenja nadzora nad stanjem zaštite arhivske građe i registraturskog materijala registratura u stečajuuočeni su problemi: neadekvatan smeštaj arhivske građe i registraturskog materijala, nepostojanje Liste kategorija registraturskog materijala sa rokovima čuvanja, neažurno vođenje ili uopšte nepostojanje osnovne evidencije o arhivskoj građi i registraturskom materijalu, nedostatak arhivske građe u okviru više godina ili čak decenija za pojedine registrature, nemaran odnos stečajnih upravnika prema zaštiti arhivske građe stečajnog dužnika. Stiče se utisak da stečajni upravnici odnosno poverenici stečajnog upravnika, ali i stečajne sudije u praksi pridaju veoma mali značaj odredbama Zakona o kulturnim dobrima, ostvarujući kontakt sa Arhivom samo po okončanju stečajnog postupka, sa imperativnim zahtevom za „preuzimanje arhive stečajnog dužnika“, bez prethodno ispoštovane procedure odabiranja arhivske građe, izlučivanja bezvrednog registraturskog materijala i primopredaje arhivske građe.

            Postoje slučajevi, kada stečajne sudije nisu ni upoznate sa Zakonom o kulturnim dobrima u pogledu zaštite arhivske građe, ili se odnose prema arhivskoj ustanovi kao spremištu koje je dužno da primi u svoje depoe nesređenu i, za predaju, nepripremljenu arhivsku građu. Izrazito negativni su primeri registratura u kojima je za vreme stečajnog postupka uništavana arhivska građa i registraturski materijal, što potvrđuje da se stečajni upravniciprema zaštiti ovog pokretnog kulturnog dobra, u pojedinim slučajevima, odnose krajnje neodgovorno i suprotno utvrđenim im obavezama, prema propisima i standardima koji regulišu tretman arhivske građe u stečaju.

Na primer, u registraturi „Požarevačka banka“ AD Požarevac u stečaju, prilikom stručnog nadzora je konstatovano da nedostaje velika količina značajne arhivske građe i registraturskog materijala nastalog radom iste. Poverenik stečajnog upravnika je zastupao stav da „...stečajne upravnike obavezuje samo Zakon o stečaju, računovodstveni propisi i odluke stečajnog sudije...“, što ukazuje na mogućnost da su arhivska građa i registraturski materijal u ovoj registraturi, uništavani u toku stečajnog postupka.[33]

Do sličnih saznanja su stručni radnici spoljne službe došli i prilikom pregleda stanja zaštite arhivske građe i registraturskog materijala u registraturi DOO „Promet“ Veliko Gradište u stečaju. U slučaju ove registrature postoje indicije da je, u saglasnosti sa stečajnim upravnikom, novi vlasnik objekta u kome se nalazilo njeno sedište, „izbacio oko 6 tona“ poslovne dokumentacije nastale dugogodišnjim radom ovog trgovinskog preduzeća. Primer fabrike „Industrija kože i proteina“ u stečaju Petrovac na Mlavi, koja je u vreme svoje najveće produkcije svakako raspolagala i značajnom količinom dokumentarnog materijala, a danas, pri kraju stečaja sa jedva oko 70,00 m dužinskih i to uglavnom bezvrednog materijala, govori nam o nemarnom odnosu odgovornih lica u ovom preduzeću prema pisanoj dokumentaciji kao svedočanstvu njegovog postojanja, kako u vreme aktivnog rada tako i u vreme prestanka istog.

Ovi i slični primeri nehata i neodgovornosti prema jednom delu poslovanja i imovine svakog privrednog subjekta, u krajnoj liniji marginalizuju funkciju i značaj Arhiva kao ustanove zaštite kulturnog dobra. Oni uzrokuju nenadoknadivu štetu, jer gubitak, oštećenje ili uništenje arhivske građe, slučajno ili namerno, posebno u postupku stečaja, dovodi do trajnog gubitka pismenih svedočanstava o jednom periodu nacionalne ili regionalne privredne istorije. Istovremeno, otvara se pitanje odgovornosti lica koja su svojim činjenjem ili nečinjenjem dovela do situacije da građa pojedinih stvaralaca privredne delatnosti jednostavno ne postoji.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

       Iz arhive stvаrаocа DOO Promet Veliko Grаdište u stečаju

Kako u takvim slučajevima postupa nadležna služba požarevačkog arhiva? U slučaju utvrđenih nedostataka na polju zaštite arhivske građe i registraturskog materijala, isti se konstatuju, pruža se neposredna stručna pomoć i nalažu mere za otklanjanje uočenih nepravilnosti, sa rokovima za njihovo izvršenje. Stručna lica Odeljenja kontinuirano prati realizaciju naloženih mera. Po isteku roka i izostanka informacija iz registratura o otklanjanju utvrđenih nepravilnosti, radi se kontrolni pregled zaštite arhivske građe i registraturskog materijala. Kada se utvrdi da postoje opravdani razlozi,  registraturama se produžava rok izvršenja naloženih mera. Na taj način, pre svega preventivnim delovanjem, Arhiv nastoji da obezbedi što veću količinu pravilno zaštićene arhivske građe i registraturske materijala u privrednim registraturama.

Nije retka pojava da registratura ne sprovede naložene mere u datom roku iz neopravdanih razloga, ne uvažava napor  nadležne službe Arhivaili samovoljno sprovodi mere zaštite kao, na primer, da bez odobrenja Arhiva, izluči i uništi registraturski materijal i arhivsku građu. U tom slučaju Arhiv „aktivira“  zakonsko pravo aktivne legitimacije pokretanjem  prekršajnog  i krivičnog postupka. Ovo je pravo spoljna služba Arhiva koristila i davne 1967. godine, kada je Opštinskom javnom tužilaštvu u Požarevcu dostavljena prijava protiv  tadašnjeg preduzeća „Metalopromet - otkupna stanica u Požarevcu“, zbog otkupa arhive pre nego što je odabrana arhivska građa, ili podneta tužba protiv registrature Zemljoradnička zadruga „Srednjevo" iz Srednjeva jer je „arhivu prodala kao sirovinu“.[34]Arhiv je ovo svoje pravo primenio i  u slučaju registrature u stečaju, kada je 2010. godine protiv  stvaraoca „Požarevačka banka“AD Požarevac u stečaju, pokrenuo postupak pred naležnim organom, sa ciljem da se utvrdi konkretna odgovornost za nepostojanje dela značajne arhivske građe ovog stvaraoca.

             Međutim, kao što je to slučaj sa pojedinim aktivnim privrednim subjektima,  jedan broj registratura u stečaju obezbedio je i zaštitio svoju arhivsku građu. Stečajni upravnici u ovim registraturama se blagovremeno obraćaju Arhivu, sa zahtevom za pružanje stručne pomoći oko zaštite arhivske građe i registraturskog materijala nastalog radom registrature do otvaranja postupka stečaja, ali i one nastale u toku stečaja. Na primer, u registraturi „Mesna industrija Požarevac“ u stečaju, zahvaljujući doslednom poštovanju zakonskih propisa i odgovornom radu organa u toku stečaja, sačuvana je značajna arhivska građa o počecima rada ovog privrednog preduzeća, odnosno o razvoju mesne industrije u požarevačkom kraju. Na isti način je sačuvana arhivska građa pojedinih delova nekadašnjeg Agroindustrijskog kombinata u Požarevcu, koji je u periodu posle 1945. godine slovio za giganta poljoprivredne proizvodnje ne samo u Srbiji, već i tadašnjoj Jugoslaviji. Tako su u Arhiv preuzeti arhivski fondovi DP „Centar za živinarstvo“ u stečaju Požarevac,  DP „Voćeprodukt“ u stečaju Požarevac, FSH „Stižanka“ u stečaju Požarevac, koji su nekada bili u sastavu AIK-a. Međutim, problem arhivskog fonda Agroindustrijskog kombinata Požarevac, koji je kasnije prerastao u Poljoprivredno-industrijski kombinat još uvek je aktuelan. Naime, preuzeta arhivska građa čini samo mali deo poslovanja ovako velikog privrednog sistema. Usitnjavanjem preduzeća koje je počelo osamdesetih godina 20. veka, primenom Zakona o udruženom radu, u ovom slučaju je dovelo i do rasparčavanja arhivske građe i preuzimanja njenih pojedinih delova od strane novonastalih organizacija udruženog rada. Kako su promene od tada bile višestruke i višeslojne, radiklanije nastavljene i tokom poslednje dve decenije, a u svekukupnim uslovima nedovoljno razvijene spoznaje o značaju arhivskog materijala iz oblasti privrednog sektora, danas smo svedoci toga da upravo u građi ove provenijencije postoji nenadoknadiva praznina.[35] 

Perspektive

Uočili smo da se kvalitetna zaštita arhivske građe obezbeđuje, pre svega, dobrom i potpunom zakonskom regulativom i njenom efikasnom primenom. Arhivsko zаkonodаvstvo, nesumnjivo, nаjbolje oslikаvа, pored rаzvojа prаvnog sistem zаštite i korišćenjа аrhivske grаđe, i napredak аrhivističke misli. Savremena prаvna regulаtiva, u oblasti zaštite kulturne i istorijske baštine, pretpostаvljа stabilnu društvenu svest o potrebi i znаčаju zаštite аrhivske grаđe kаo nezаmenjivog multidisciplinаrnog nаučnog izvorа sаznаnjа. Da bi se to postiglo, ali i da bi arhivska struka odgovorila zahtevima vremena u kome se nalazimo, mišljenja smo da prethodno pitanje, istovremeno obaveza, jeste izmena i dopuna pozitivnih zakonskih propisa o zaštiti arhivske građe.

Značaj arhivske građe je, po našem mišljenju, takav da se njen status mora urediti posebnim zakonom. Ne vidimo opradvane razloge dugotrajnom postupku usvajanja predloga Zakona o arhivskoj građi i arhivskoj službi u Srbiji, kada je nacrt istog već nekoliko godina pred „vratima“ nadležnih državnih organa. [36] U očekivanju „Godoa“, vreme neumitno prolazi, a arhivska struka u Srbiji, gde naglašavamo preventivnu zaštitu arhivske građe, trpi nenadoknadive posledice.

Kako vidimo zaštitu arhivske građe kod stvaralaca u budučim propisima? Svakako ističemo kao osnovnu preventivnu zaštitnu funkciju arhivske ustanova, koju treba permanentno unaprediti  adekvatnim obrazovanjem, kontinuiranim stručnim usavršavanjem i povećanjem broja odgovarajućih stručnih kadrova u arhivima. Mišljenja smo da je daleko iza nas vreme kada su se u arhivima zapošljavali kadrovi sa neodgovarajućom stručnom spremom i obrazovanjem, koja praksa je velikim delom rezultirala devastacijom uloge i značaja arhiva u Srbiji.

Potom smo mišljenja da je novim propisima neophodno decidirano utvrditi prava i obaveze stvaralaca arhivske građe, ali i arhiva u pogledu procesuiranja slučajeva za koje se sumnja da postoji uništavanje, zloupotreba ili nepropisno postupanje sa arhivskom građom njenih stvaralaca ili imalaca.Pravo aktivne legitimacije u pogledu nalaganja i ostvarivanja mera zaštite i korišćenja arhivske građe kao kulturnog dobra, i, u tom smislu pokretanja krivičnog i prekršajnog postupka, koje je arhivima „priznao“ aktuelni Zakon o kulturnim dobrima, daje mogućnost da novi propis ovu funkciju arhiva nadogradi u interesu potpunije zaštite arhivske građe.[37] Istovremeno, na ovaj način se otvara i mogućnost određenih upravnih funkcija arhiva, što sve češće predstavlja efikasan „instrument“ da stvaraoci arhivske građe  uoče ozbiljnost svojih obaveza i odgovornosti u zaštiti arhivske građe i registraturskog materijala. Mišljenja smo da bi uvođenjem upravnih ingerencija u nadležnost arhivskih ustanova, zaštita arhivske građe kao prvorazrednog istorijskog izvora i kulturnog blaga u privrednim, političkim i socijalnim uslovima u kojima se kao država i narod nalazimo, postala kvalitetnija i efikasnija.

Ne manji značaj pridajemo i edukaciji zaposlenih lica kod stvaralaca arhivske građe o potrebi i načinu njene adekvatne zaštite u postupku nastajanja. Ovde posebno ističemo potrebu za arhivarima, kao odgovornim licima koji sređuju i arhiviraju poslovnu dokumentaciju privrednih subjekata. Savremeno kancelarijsko poslovanje, primena međunarodnih standarda u pogledu arhiviranja i čuvanja arhivske građe i registraturskog (dokumentarnog) materijala, sve aktuelnija elektronska arhiva pretpostavlja i odgovarajuću stručnu osposobljenost administrativnih kadrova u registraturama, kako u smislu informatičke pismenosti tako i u pogledu zaštite arhivskog materijala. Tematski seminari i edukacija stvaralaca, posebno u privrednoj delatnosti, predstavljaju jedan od  efikasnih načina da se poboljša preventivna zaštita arhivske građe privredne provenijencije. Takođe smo mišljenja da bi i specijalizovanim propisima koji regulišu rad privrednih subjekata ili,  na primer, postupak stečaja, bilo potrebno predvideti obaveznu edukacija stručnih lica koja učestvuju u postupku stečaja (poverenici stečajnog upravnika, stečajne sudija) u pogledu nužnosti očuvanja celovitosti arhivskog fonda nastalog radom određene privredne registrature i zaštite arhivske građe u svemu prema propisima arhivske struke.                             

            Naravno, okosnicu zaštite arhivske građe i registraturskog materijala u procesu njihovog nastanka, kod svih, pa i stvaralaca privredne delatnosti, treba da predstavlja arhivska ustanova. U tom smislu, perspektiva u preventivnoj zaštiti ahrivske građe u načelu zavisi od položaja i odnosa države prema arhivima,  njihovoj ekonomskoj utemeljenosti  i primeni savremenih tendencija u arhivističkoj struci i pozitivnoj razvojnoj politici u pogledu potrebe i značaja očuvanja arhivske građe kao dela kulturne baštine jednog naroda i države, koje predstavlja  svojevrsno   „svedočanstvo prošlosti i zalog budućnosti“. 

Zaključak

 Političke, ekonomske i društvene promene koje su se u Srbiji, kao i u okvirima ostalih pravnih naslednica nekadašnje jugoslovenske države, dogodile u poslednjih 25 godina, uslovile su otvaranje značajnih pitanja u oblasti zaštite arhivske građe i registraturskog (dokumentarnog) materijala. Ovo se posebno odnosi na preventivnu zaštitu arhivske građe i registraturskog materijala privrednih stvaralaca, jer su suštinske ekonomske promene, oličene u opšteprihvačenom terminu – tranzicija, najočiglednije u domenu ekonomskih odnosa. S toga je posebno aktuelna  zaštita istorijski vredne dokumentacije koja nastaje radom privrednih stvaralaca, jer ona ne svedoči samo o individualnom razvitku privrednog subjekta kao stvaraoca, vec ima regionalni, često i nacionalni značaj za izučavanja privrednih kretanja.  

Pretpostavka dobre preventivne zaštite arhivske građe privrednih subjekata pre svega je adekvatna normativna regulativa, kako u oblasti arhivske delatnosti tako i u domenu specijalnih propisa o osnivanju, radu ili prestanku privrednih subjekata. U aktulenoj arhivskoj praksi u Srbiji primenjuje se još uvek Zakon o kulturnim dobrima iz 1994. godine, čija rešenja treba inovirati i uskladiti sa savremenim arhivističkim tendencijama. S toga su značajna očekivanja na strani budućeg Zakona o arhivskoj građi i arhivskoj delatnosti u Republici Srbiji, koji je već duže vreme u postupku donošenja.

Posebni propisi koji regulišu rad privrednih subjekata  takođe su malo prostora posvetili tretmanu arhivske građe ovih stvaralaca. Posebno smo istakli negativne posledice kod privrednih subjekata u stečaju, gde je praksa Istorijskog arhiva u Požarevcu zabeležila značajna oštećenja ili gubitke arhivske građe ovog porekla.  Pozitivni propisi nas dovode u sumnju u pogledu zainteresovanosti države za očuvanje arhivske građe privredne provenijencije: na primer, nedostatak regulative kancelarijskog poslovanja kod privrednog sektora, ostavlja mogućnost da se neadekvatnim postupanjem sa arhivskom gradjom i dokumentarnim materijalom zauvek izgube značajna svedočanstva o značajnim privrednim subjektima na regionalnom ili državnom nivou.

            Primena međunarodnih stručnih standarda u oblasti arhivskog poslovanja neminovno utiče i na promenu odnosa prema zaštiti arhivske građe. Praksa Istorijskog arhiva Požarevac poslednjih godina pokazuje, da, nasuprot negativnim primerima neodgovornog odnosa prema sopstvenoj dokumentaciji pojedinih privrednih subjekata, sve više novih privrednih društava pridaje značaj uredjenoj arhivi, implementira procedure ISSO standarda u oblasti kancelarijskog i arhivskog poslovanja, stara se o pravilnom čuvanju, sređivanju, izlučivanju bezvrednog registraturskog materijala i odabiranju arhivske gradje, sprovodi propisanu tehničku zaštitu građe u svom prostoru.

            U procesu preventivne zaštite registraturskog materijala, koju smatramo osnovom za dalju zaštitu arhivske građe, značajna je uloga arhivske ustanove. Blagovremenom stručnom pomoći, efikasnom primenom prava aktivne legitimacije u pogledu nalaganja mera zaštite i nadzorom nad njihovom primenom, na području teritorijalne nadležnosti Arhiva u Požarevcu zaštićeno je, na terenu i u arhivu,  više od 1500 dužnih metara arhivske građe i registraturskog materijala privrednog porekla.  Iskustva Istorijskog arhiva u Požarevcu koja smo u radu pokušali da prikažemo, a imajuči u vidu  uporedna istraživanja prakse drugih regionalnih arhiva u Srbiji, mogu nam pružiti relevantna saznanja o dometima, potrebama i budućem razvoju arhivske službe na ovim područjima,  kada je u pitanju preventivna zaštita arhivske građe ne samo privrednih stvaralaca, već i druge provenijencije.   

 ABSTRACT

Socio-political and economic changes that have occurred in Serbia in the last two decades, have caused significant open issues in the field of archives and registry (documentary) material. This is especially true for preventive protection of archives and registry materials business creators, because the fundamental economic change, embodied in the title of generally acceptable - transition, most notably in the area of ​​economic relations. It is therefore particularly appropriate protection of historically valuable records generated in the field of economy, because it is also a testimony not only to the individual development of the enterprise as a creator, but has undeniable significance for the study of economic developments at the national and global social  plan. This paper presents a general normative framework for the protection of archives and its representation in relation to the special treats that regulatory legal businesses. The practical application of legislation in the preventive conservation of archives of creators in the process of economic transition in Serbia, the analytic experience is presented through the experience of Historical archivein Pozarevac. On this basis, the author attempts to draw synthetical conclusions about the scope of archival services in Serbia today, when it comes to the protection of commercial archives of authors in the current political, social and economic moment.

Keywords: archives, registratry material, undertaking, bankruptcy, liquidation, company, enterprise privatization, preventive care, competence, archives, historical significance 

 

Conclusion

Political, economic and social changes that took place in Serbia, as well as within other legal successor of the former Yugoslav state, occurred in the last 25 years, have caused significant open issues in the field of archives and registry (documentary) material. This is particularly true when it comes to preventive protection of archives and business creators’ registration materials, because substantial economic changes embodied in the generally accepted term - transition, most notably in the area of ​​economic relations. It is therefore particularly appropriate protection of historically valuable documents produced by the moving business creators, because it does not only testify of the individual development of the subject as a creator, but has a regional and often national significance for the study of economic trends.

The presumption of good preventive care of archive businesses primarily an adequate legal and regulatory environment, both in the field of archival activities and in the field of special regulations on the establishment, operation and termination of businesses. In current archival practices applied in Serbia is still the Law on Cultural Goods in 1994, whose decisions must innovate and adapt to modern archival tendencies. This is why, the considerable expectations on the side of the future Law on archives and archival activities in the Republic of Serbia, which is a long time in the making, are important.

Special regulations governing the operation of business entities also have a little space dedicated to the treatment of archives of the creators. In particular, we highlight the negative consequences of economic entities in bankruptcy where the practice of Historical Archives in Pozarevac recorded significant damage or loss of archives of origin. Positive regulation lead us in doubt as to the interest of the state to preserve the archives of economic origin: for example, the lack of regulation of office management in the business sector, leaving the possibility that inadequate management of archives and documentary material forever loses important testimonies of key business entities at the regional or state level.

The application of international standards in the area of archival operations inevitably affects the change of attitude towards the conservation of archives. The practice of Historical Archives Pozarevac recently showed that, in contrast to the negative examples of irresponsible behavior to its own documentation of individual businesses, more and more new companies are very important, archive-constituted, implement procedures ISSO standards in the field of office and archive operations, ensure the proper preservation, arrangement, excretion worthless registration materials and selection of archival materials, implements prescribed physical security holdings in its territory.

In the process of registration materials preventive care, we consider the basis for the further protection of archives, a significant role of archival institutions. With timely medical assistance, the effective enforcement of the law of standing in terms of ordering measures and monitoring their application, in the territorial jurisdiction of the Archives of Pozarevac is protected on the field and in the archives, over 1,500 linear meters of archives and registration materials of the origin. Experience of Historic Archives in Pozarevac which we have attempted to show, and given the comparative research practices of other regional archives in Serbia, can provide us with relevant information about the scope, needs and future development of archival services in these areas, when it comes to preventive care archives not only commercial artists, but also of the same origi



[1] Giler, Olga,  Priručnik za zaštitu arhivske građe van arhiva, Titograd (Podgorica), 1983, 19.

[2]O ovoj temi autor je objavio članak u biltenu Arhivističkog društva Srbije „Arhivski glasnik“, br. 2,  Beograd, 2011, 13-14.

[3] Zakon o državnim arhivama, Službeni glasnik NRS, br.4/1951.

[4] Zakon o državnim arhivama, Službeni glasnik NRS, br.4/1951.

  Živković, Jasmina, Zaštita arhivske građe van arhiva u Braničevskom okrugu (master rad, rukopis), Beograd, 2010, 75.

[5]Službeni glasnik SRS,  br.12/1967.

[6]Petrović, Milić, Zaštita arhivske gradje van arhiva u Srbiji, Arhivski pregled, 1-2, Beograd, 1980, 39.

[7] Službeni  glasnik RS, br. 71/1994.

[8] Zakon o kulturnim dobrima, Sl.gl.RS, br. 71/1994.

[9]Isto.

[10]Službeni glasnik RS, br. 36/2011, 99/2011.

[11]Zakon o privrednim društvima,  Sl. gl. RS, br. 36/2011.

[12]Službeni  glasnik  RS, br. 38/2001, 18/2003, 45/2005, 123/2007, 123/2007, 30/2010.

[13]Zakon o privatizaciji,  Sl. gl. RS, br. 38/2001...30/2010.

[14]Službeni  glasnik RS, br. 36/2011.

[15]Službeni glasnik RS, br. 84/2004.

[16]Isto.

[17] Sužbeni glasnik  RS, br.43/2005.

[18]Petrović, Milić,  Zaštita arhivske gradje van arhiva u Srbiji, Arhivski pregled,  1-2, Beograd, 1980, 41.

[19]Službeni glasnik RS, br. 71/1994.

[20]Istorijski arhiv Požarevac (dalje: IAP),   a.f.  Istorijski arhiv Požarevac, 1948 - , Službene evidencije Odeljenja zaštite arhivske građe van arhiva (spoljna služba) za period 2005-2012.

[21]Isto.

[22]Službeni list FNRJ, br. 50/1957.

[23]Petrović, Milić, nav. delo, 43.

[24]Službeni glasnik RS, br. 10/1993. и 14/1993.

[25]Beuc, Ivan,  Osnovi registrature u teoriji i praksi, Sremski Karlovci, 1973, 61-64.

[26] IAP, a.f. Istorijski arhiv Požarevac, 1948 - , službene evidencije Odeljenja  zaštite arhivske građe van arhiva  -dosije registrature „Regionalna privredna komora Požarevac“.

[27] Giler, Olga, Stanje i problemi zaštite arhivske građe i registraturskog materijala van arhiva na području SFRJ, Arhivist, 1986, 1-2, 23.

[28]IAP, a. f. Istorijski arhiv Požarevac, 1948 - , službene evidencije Odeljenja zaštite arhivske građe van arhiva (spoljna služba),  godišnji izveštaji o radu, 1980-2009.                                                                                                                                                                   

[29]Giler, Olga,  Priručnik za zaštitu arhivske građe van arhiva,   20.

    T.R. Schellenberg, Modern archives, Principles and techniques, Chicago, 1957, 25.

[30]IAP,  a. f. Istorijski arhiv Požarevac, 1948 - , službene evidencije Одељења заштите архивске грађе ван архива – досијеа регистратура.

[31] Радосављевић,Бранка, Петровић, Радмила, Конзервација и рестаурација архивске и библиотечке грађе, Београд, 2000, 126-132.

[32]IAP, a.f. Istorijski arhiv Požarevac, 1948- ,  službene evidencije o registraturama u postupku stečaja.

[33]IAP, a.f. Istorijski arhiv Požarevac, 1948- ,  službene evidencije o registraturama.

[34]  IAP, a.f. Istorijski arhiv Požarevac, 1948 - , službene evidencije Odeljenja zaštite arhivske građe van arhiva – dosijea registratura

[35]IAP, a.f. Istorijski arhiv Požarevac, 1948- ,  službene evidencije Odeljenja zaštite arhivske građe van arhiva.

[36]Nacrt Zakona o arhivskoj gradji i arhivskoj službu radne grupe Ministarstva kulture  Republike Srbije  je bio predmet javne rasprave u arhivskim ustanovama u Srbiji još 2009. godine.

[37]Grupa autora, Priručnik iz arhivistike, Zagreb, 1977, 48. Lekić, Bogdan, Arhivistika, Beograd, 2006, 56.

Objavljeno u: Arhivska praksa, br. 16, Tuzla, 2013, 11-30.

   
© 2018 Arhivistika. Sva prava zadržana.
Joomla! je slobodan softver objavljen pod GNU General Public License.
© ARHIVISTIKA